Αίγυπτος: Η τοιχογραφία που δεν έπρεπε να δει ο Σι Τζινπίνγκ

Οι δημιουργοί λένε ότι τα πρόσωπα σκούραιναν από τη σκιά της νύχτας.

Μια τοιχογραφία μήκους 66 μέτρων στην πλατεία Ταχρίρ, την κεντρική πλατεία του Καΐρου, σβήστηκε μετά από αίτημα των αρχών της αιγυπτιακής πρωτεύουσας, που μετά τις αντιδράσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν ήθελαν να τη δει ο Κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ κατά την επίσκεψή του στη χώρα τον περασμένο μήνα, σύμφωνα με τη βρετανική εφημερίδα The Guardian.

Η τοιχογραφία, που απεικόνιζε τον φαραώ Τουταγχαμών και τη βασίλισσα Νεφερτίτη με σκούρο δέρμα, εξόργισε ορισμένους Αιγυπτίους που θεώρησαν ότι αναβιώνει αφροκεντρικές θεωρίες για την καταγωγή των φαραώ. Ήταν μία από τις 40 τοιχογραφίες που παραγγέλθηκαν ενόψει της επίσκεψης και τη φιλοτέχνησε η εθελοντική ομάδα νέων Rasmet Basma, όμως λίγες ώρες πριν προσγειωθεί ο Σι σβήστηκε. Σημειώνεται πως ο αφροκεντρισμός αποτελεί πολιτισμικό και πολιτικό κίνημα, με μία από τις πιο γνωστές θέσεις του να είναι ότι ο αρχαίος αιγυπτιακός πολιτισμός είχε μαύρη αφρικανική καταγωγή.

Σχέδια από το ChatGPT

Για τα σχέδια της τοιχογραφίας, η ομάδα χρησιμοποίησε το πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης ChatGPT, με τους εθελοντές να τα ζωγραφίζουν μέσα σε πέντε μέρες, στο τέλος Αυγούστου. Ο 22χρονος ιδρυτής της ομάδας, Αχμέντ Μούσα, ανέφερε, σύμφωνα με τον Guardian, ότι η διοίκηση του Καΐρου τους ζήτησε να καλύψουν το έργο. Όπως εξήγησε, οι τοπικοί αξιωματούχοι επισκέπτονταν τον χώρο όσο διαρκούσε η δουλειά και έμεναν ικανοποιημένοι, ώσπου ξέσπασε αντιπαράθεση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. «Χρησιμοποιήσαμε μια χρυσοχάλκινη απόχρωση που το βράδυ έριχνε σκιά στα πρόσωπα, γι’ αυτό φαίνονταν σκουρόχρωμα», είπε ο Μούσα, συμπληρώνοντας ότι η ομάδα έκανε λάθος να μη συμβουλευτεί αρχαιολόγους και ειδικούς της τέχνης.

Τι λένε οι αρχαιολόγοι

Δικαιολογημένη θεωρεί την οργή του κόσμου ο πρώην υπουργός Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου Ζάχι Χαουάς, σύμφωνα με τον οποίο οι εθελοντές δεν έπρεπε να πάρουν άδεια να ζωγραφίσουν σε ένα σημείο με τη σημασία της πλατείας Ταχρίρ χωρίς την επίβλεψη ειδικών. «Οι ισχυρισμοί που συνδέουν τον αρχαίο αιγυπτιακό πολιτισμό με την υποσαχάρια Αφρική είναι ανοησίες», τόνισε, εξηγώντας ότι «τα ανάγλυφα των ναών της Ύστερης Περιόδου δείχνουν τους Αιγύπτιους βασιλιάδες δίπλα σε αιχμαλώτους από περιοχές της Αφρικής, της Λιβύης, της Συρίας και της Παλαιστίνης, χωρίς ο ίδιος ο βασιλιάς να εμφανίζεται με σκούρο δέρμα».

Με τον Χαουάς συμφωνεί η αιγυπτιολόγος του Αμερικανικού Πανεπιστημίου του Καΐρου Μόνικα Χάνα, η οποία, όπως σημειώνει ο Guardian, χαρακτήρισε τις αφροκεντρικές θεωρίες ψευδοεπιστήμη, εξηγώντας ότι η αιγυπτιακή κοινωνία ήταν πάντα πολυεθνοτική, από τις κοινότητες των Νούβιων στον νότο ως τους μεσογειακούς πληθυσμούς στον βορρά. «Οι Αιγύπτιοι δεν είχαν ποτέ ένα μόνο χρώμα δέρματος. Δεν είμαστε κάτασπροι σαν το χιόνι, ούτε στο χρώμα της κρέμας», λέει. Η τοιχογραφία της Ταχρίρ είναι το πιο πρόσφατο επεισόδιο σε μια διαμάχη που κρατά χρόνια για το χρώμα του δέρματος των αρχαίων Αιγυπτίων. Το 2023 ένα ντοκιμαντέρ του Netflix προκάλεσε αντιδράσεις επειδή έδωσε τον ρόλο της Κλεοπάτρας σε σκουρόχρωμη ηθοποιό, ενώ τον Ιούνιο του 2024 ξέσπασε νέα αντιπαράθεση όταν ένας ξεναγός στο Αιγυπτιακό Μουσείο του Καΐρου φέρεται να παρουσίασε την ιστορία της χώρας από αφροκεντρική οπτική.

Εργαλείο και όχι καλλιτέχνης

Η υπόθεση άνοιξε και τη συζήτηση για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης σε θέματα ιστορίας. Εργαλεία όπως το ChatGPT αναπαράγουν τις πληροφορίες που κυκλοφορούν περισσότερο στο διαδίκτυο, όχι απαραίτητα τις ακριβείς, σημειώνει ο Ουαλίντ Μαχμούντ, ερευνητής της τεχνητής νοημοσύνης και ειδικός στην αφρικανική ανθρωπολογία. «Γι’ αυτό δεν πρέπει ποτέ να δεχόμαστε απλώς ό,τι παράγει, ειδικά όταν πρόκειται για την πολιτιστική ταυτότητα και την κληρονομιά», λέει. Η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να μείνει εργαλείο και ποτέ να μην παίρνει η ίδια αποφάσεις, δήλωσε στον Guardian ο κριτικός τέχνης Μοσταφά Είσα. «Είμαι υπέρ της χρήσης της τεχνολογίας,