Τουταγχαμών, Νεφερτίτη και ChatGPT: Η τοιχογραφία που άνοιξε ξανά τη μάχη για την εικόνα της αρχαίας Αιγύπτου

Λίγες ώρες πριν από την άφιξη του Σι Τζινπίνγκ στο Κάιρο, μια μεγάλη τοιχογραφία κοντά στην πλατεία Ταχρίρ εξαφανιζόταν κάτω από λευκή μπογιά. Είχε δημιουργηθεί στο πλαίσιο της διακόσμησης της πόλης για την επίσκεψη του Κινέζου προέδρου και ανάμεσα στις μορφές της βρίσκονταν ο Τουταγχαμών και η Νεφερτίτη. Η απεικόνισή τους με σκούρο δέρμα προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από Αιγυπτίους που θεώρησαν ότι η τοιχογραφία επανέφερε τη διαμάχη γύρω από τις αφροκεντρικές θεωρίες για την καταγωγή των αρχαίων Αιγυπτίων. Τώρα έγινε γνωστό και κάτι που κάνει την ιστορία ακόμη πιο παράξενη: τα αρχικά σχέδια είχαν παραχθεί με τη βοήθεια του ChatGPT. Η εθελοντική ομάδα Rasmet Basma χρησιμοποίησε το πρόγραμμα για να δημιουργήσει τις εικόνες και στη συνέχεια οι εθελοντές τις μετέφεραν στον τοίχο. Ο ιδρυτής της ομάδας, Ahmed Moussa, παραδέχτηκε ότι πριν αρχίσουν τη δουλειά δεν συμβουλεύτηκαν ειδικούς στην αρχαιολογία ή την ιστορία της τέχνης. Η ομάδα απορρίπτει πάντως την κατηγορία ότι προσπάθησε συνειδητά να περάσει κάποια αφροκεντρική θέση. Ο Moussa λέει ότι χρησιμοποίησαν μια χρυσομπρούντζινη απόχρωση, η οποία με τον βραδινό φωτισμό δημιουργούσε σκιές και έκανε τα πρόσωπα να φαίνονται σκουρότερα. Υποστήριξε επίσης ότι η ομάδα δεν επιχείρησε να διατυπώσει κάποια ιστορική ή ιδεολογική θέση μέσα από το έργο. Η τοιχογραφία αποτελούσε μέρος ευρύτερου προγράμματος για την αισθητική αναβάθμιση της πόλης πριν από την επίσημη επίσκεψη του Σι Τζινπίνγκ. Η ομάδα είχε πάρει άδεια από τις τοπικές αρχές και εκπρόσωποι της περιφέρειας επισκέπτονταν τον χώρο όσο προχωρούσε η δουλειά. Όταν όμως οι φωτογραφίες άρχισαν να κυκλοφορούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι αντιδράσεις μεγάλωσαν, η περιφέρεια του Καΐρου ζήτησε να καλυφθεί η τοιχογραφία. Η διαμάχη δεν αφορούσε απλώς αν τα πορτρέτα ήταν πετυχημένα ή όχι. Άγγιξε μια πολύ παλιότερη και εξαιρετικά φορτισμένη συζήτηση στην Αίγυπτο: πώς πρέπει να περιγράφεται η καταγωγή και η εμφάνιση των αρχαίων Αιγυπτίων και κατά πόσο οι σημερινές φυλετικές κατηγορίες μπορούν να μεταφερθούν αυτούσιες σε έναν κόσμο χιλιάδων ετών πριν. Ο πρώην υπουργός Αρχαιοτήτων Ζάχι Χαουάς υποστήριξε ότι δεν θα έπρεπε να έχει επιτραπεί σε εθελοντές να ζωγραφίσουν σε ένα τόσο σημαντικό σημείο της πόλης χωρίς επιστημονική επίβλεψη. Παράλληλα απέρριψε τις θεωρίες που παρουσιάζουν συνολικά τον αρχαίο αιγυπτιακό πολιτισμό ως πολιτισμό μαύρων Αφρικανών. Η αιγυπτιολόγος Μόνικα Χάνα, από το Αμερικανικό Πανεπιστήμιο του Καΐρου, έδωσε μια πιο σύνθετη εικόνα. Τόνισε ότι ο πληθυσμός της Αιγύπτου ήταν πάντοτε ποικιλόμορφος, από τις κοινότητες της Νουβίας στον νότο μέχρι τους μεσογειακούς πληθυσμούς στον βορρά. «Οι Αιγύπτιοι δεν είχαν ποτέ ένα μόνο χρώμα δέρματος», είπε. Και ίσως εκεί βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον σημείο της ιστορίας. Ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης κλήθηκε να παράγει εικόνες πολιτιστικής κληρονομιάς σε ένα πεδίο όπου ακόμη και οι ειδικοί διαφωνούν για το πώς πρέπει να διαβάζεται το παρελθόν. Ο ερευνητής τεχνητής νοημοσύνης και αφρικανικής ανθρωπολογίας Walid Mahmoud επισήμανε ότι συστήματα όπως το ChatGPT δεν διαθέτουν από μόνα τους ιστορική κρίση. Παράγουν αποτελέσματα από τεράστιες ποσότητες υλικού που κυκλοφορεί στο διαδίκτυο, επιστημονικού, ανακριβούς, ιδεολογικού ή απλώς πολύ δημοφιλούς και έτσι μπορούν να αναπαράγουν μια εικόνα χωρίς να μπορούν να κρίνουν αν είναι ιστορικά τεκμηριωμένη. Αυτό είναι που κάνει την υπόθεση κάτι περισσότερο από ακόμη μία ιστορία όπου «η AI έκανε λάθος». Το πρόβλημα δεν αρχίζει και τελειώνει στο ChatGPT. Άνθρωποι ζήτησαν από το πρόγραμμα να δημιουργήσει εικόνες της αρχαίας αιγυπτιακής ιστορίας, επέλεξαν τα αποτελέσματα και τα μετέφεραν σε έναν δημόσιο τοίχο, ενώ οι τοπικές αρχές παρακολουθούσαν τη δουλειά όσο προχωρούσε. Μόνο όταν η εικόνα άρχισε να αποκτά πολιτικό και ιστορικό βάρος στα μάτια του κοινού προέκυψε το ερώτημα ποιος είχε τελικά αποφασίσει πώς θα παρουσιαζόταν το παρελθόν πάνω στον τοίχο. Και τότε η λύση ήταν απολύτως αναλογική: λευκή μπογιά. Το περιστατικό συμπίπτει μάλιστα με μια περίοδο κατά την οποία ο Τουταγχαμών και η Νεφερτίτη βρίσκονται ξανά στο επίκεντρο της αρχαιολογικής συζήτησης. Πρόσφατες γεωφυσικές έρευνες στον τάφο του Τουταγχαμών έδωσαν νέες ενδείξεις για πιθανούς άγνωστους χώρους πίσω από τα γνωστά δωμάτια. Μία από τις θεωρίες που εξετάζονται εδώ και χρόνια είναι ότι εκεί μπορεί να βρίσκεται η ταφή της Νεφερτίτης, όμως μέχρι στιγμής δεν υπάρχει οριστική απόδειξη. Έτσι, δύο από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές της αρχαίας Αιγύπτου βρίσκονται ταυτόχρονα στο κέντρο δύο πολύ διαφορετικών τεχνολογικών ιστοριών. Στη μία, γεωφυσικές μέθοδοι και ραντάρ προσπαθούν να εντοπίσουν τι μπορεί να κρύβεται πίσω από έναν αρχαίο τοίχο. Στην άλλη, η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιήθηκε για να αποφασιστεί πώς θα μοιάζουν τα πρόσωπα πάνω σε έναν σύγχρονο. Στην πλατεία Ταχρίρ, πάντως, εκείνη η εικόνα δεν υπάρχει πια. Εκεί όπου βρίσκονταν ο Τουταγχαμών και η Νεφερτίτη υπάρχει τώρα ένας λευκός τοίχος. Με στοιχεία από The Guardian, Al-Ahram