Η "ενιαία" Ευρώπη και το ελληνικό ανθρώπινο κεφάλαιο

00:05 09/10

Τα τελευταία χρόνια, οι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί έχουν επικεντρωθεί σε μεγάλο βαθμό στο Generative AI, όμως τώρα προκύπτει η νέα δυνατότητα του Agentic AI.

Για το brain drain έχουν ειπωθεί πολλά. Υπάρχει όμως ένας λογαριασμός που σπάνια κάνουμε. Η Ελλάδα εκπαιδεύει έναν μηχανικό, γιατρό ή επιστήμονα επί περίπου είκοσι χρόνια. Και ακριβώς πριν αυτή η εικοσαετής επένδυση αρχίσει να αποδίδει, ο εργαζόμενος φεύγει, μεταφέροντας αλλού την παραγωγική του ικανότητα.

Ας κάνουμε λοιπόν μια απλή εκτίμηση τάξης μεγέθους. Ας θεωρήσουμε περίπου 250,000 Έλληνες πανεπιστημιακής εκπαίδευσης που εργάστηκαν για σημαντικό διάστημα στο εξωτερικό. Επίσης, ας θεωρήσουμε ενδεικτικά ότι δημιουργούν προστιθέμενη αξία €200,000/έτος. Σε μόλις δέκα χρόνια μέσης παραγωγικής δραστηριότητας στο εξωτερικό, μιλάμε για €500 δισ. οικονομικής δραστηριότητας στις χώρες που τους υποδέχθηκαν. Και σε έναν πλήρη παραγωγικό ορίζοντα 20 ετών, η προστιθέμενη αξία της ίδιας γενιάς φτάνει περίπου το €1 τρισ.

Για αυτή την ενδεικτική γενιά των 250,000 ανθρώπων, το ελληνικό κράτος έχει επενδύσει περίπου €22.5 δισ. στη σχολική και πανεπιστημιακή τους εκπαίδευση (με βάση τα στοιχεία του OECD, η δημόσια εκπαιδευτική δαπάνη για 12 χρόνια σχολείου και 4 πανεπιστημίου είναι χονδρικά για €90.000/άτομο). Υπάρχει όμως και η πολύ μεγαλύτερη ιδιωτική επένδυση των οικογενειών που τους ανέθρεψαν και τους υποστήριξαν μέχρι την παραγωγική ηλικία. Ενδεικτικά, με €1.000/μήνα/άτομο, προστίθενται άλλα €60 δισ.

Άρα: κράτος και ελληνικές οικογένειες επένδυσαν τάξη μεγέθους €100 δισ. στη δημιουργία και υποστήριξη αυτού του ανθρώπινου κεφαλαίου. Οι οικονομίες που το υποδέχονται βλέπουν σε έναν εικοσαετή ορίζοντα παραγωγική αξία τάξης μεγέθους €1 τρις, έχοντας επενδύσει €0. Not a bad deal!

Όμως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι και αν ακόμα μέρος αυτών των ροών προς το εξωτερικό επαναπατριστεί, η παραπάνω ζοφερή εικόνα δεν αλλάζει. Πράγματι, ο μηχανικός θα μπορούσε να φύγει, να αποκτήσει εμπειρία και να επιστρέψει σε μια ελληνική οικονομία με επιχειρήσεις ικανές να αξιοποιήσουν αυτή την εμπειρία. Αλλά σε ποια παραγωγική οικονομία θα επιστρέψει;

Το κεφάλαιο, οι τεχνολογικές επιχειρήσεις, οι υψηλοί μισθοί και η δυνατότητα μετατροπής της επιστημονικής γνώσης σε μεγάλη παραγωγική αξία παραμένουν εξαιρετικά άνισα κατανεμημένα μέσα στην "ενιαία Ευρώπη". Και αυτό που είναι πολύ λιγότερο γνωστό είναι ότι αυτή η ασυμμετρία είναι σχεδιασμένο να μην αλλάξει!

Στην Ελλάδα έρχονται ευρωπαϊκά χρήματα για επιστημονική έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη. Βαφτίζονται με διάφορες πομφόλυγες όπως capacity building, consortia, twinning, networking και τα συναφή. Τα χρήματα αυτά παριστάνουν ότι χρηματοδοτούν την επιστημονική ανάπτυξη στην Ελλάδα, αλλά επί της ουσίας, πλην ολίγον εξαιρέσεων, παγιδεύουν τους Έλληνες επιστήμονες σε μία κουλτούρα εξάρτησης και δημόσιων σχέσεων (βέβαια πολλοί μόνο αυτό μπορούν να κάνουν).

Στη δε ανάπτυξη νεοφυών επιχειρήσεων, υποτίθεται deep tech, έρχονται επενδυτικά χρήματα που είναι της τάξης των €200.000 για μία startup. Με €100.000 ή €200.000 μπορείς να φτιάξεις ένα app μιας τουριστικής πλατφόρμας. Δεν δημιουργείς εταιρίες ημιαγωγών, βιοτεχνολογίας, κβαντικής τεχνολογίας ή οποιαδήποτε σοβαρή deep-tech εταιρεία που μπορεί να απορροφήσει εκατοντάδες επιστήμονες και μηχανικούς με υψηλούς μισθούς.

Αυτή είναι η αδιανόητη νοσηρότητα της ευρωπαϊκή πολιτικής έρευνας και επενδύσεων: καθόλου τυχαία, δεν δημιουργεί στην Ελλάδα ανεξάρτητη επιστημονική, τεχνολογική και παραγωγική ισχύ αλλά χρηματοδοτεί μια εικονική επιστημονική/τεχνολογική δραστηριότητα**, και εμμέσως αναγκάζει τη χώρα να εγκλωβιστεί σε μία οικονομία υπηρεσιών και να παραμείνει καταναλωτής τεχνολογίας και δωρητής ανθρώπινου κεφαλαίου.

Προσοχή λοιπόν να μη σκοντάψουμε από την ταχεία ευρωπαϊκή σύγκλιση…

Τμήμα Φυσικής - Πανεπιστήμιο Κρήτης**