Τρίτη ηλικία: Προοπτικές για μια σύγχρονη κοινωνική πολιτική

Η Παγκόσμια Ημέρα για την Τρίτη Ηλικία καθιερώθηκε με απόφαση της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ το 1990 και τιμάται κάθε χρόνο την 1η Οκτωβρίου. Στόχος της ημέρας είναι να αναγνωριστεί η καίρια συμβολή των ηλικιωμένων στην κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη, καθώς και να αναδειχθούν επαρκώς τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν. Αποτελεί ευκαιρία να αναδείξουμε ότι η Τρίτη ηλικία είναι άμεσα συνυφασμένη με μια βαθιά αλλαγή που συντελείται στη σύνθεση των κοινωνιών μας. Η ενίσχυση της μακροζωίας, η πανδημία, οι δημογραφικές μεταβολές και η αλλαγή του μοντέλου διαβίωσης στην οικογένεια, έχουν δημιουργήσει μια διεθνώς νέα κοινωνική συνθήκη ως προς τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των ηλικιωμένων.

Το Διεθνές Σχέδιο Δράσης της Μαδρίτης, που εγκρίθηκε στη 2η Παγκόσμια Συνέλευση του ΟΗΕ για τη Γήρανση, σηματοδότησε το εφαλτήριο για την αντιμετώπιση της πρόκλησης της «οικοδόμησης μιας κοινωνίας για όλες τις ηλικίες». Το Σχέδιο εστιάζει στους εξής θεματικούς άξονες: ηλικιωμένα άτομα και ανάπτυξη, προώθηση της υγείας και της ευημερίας σε μεγάλη ηλικία και εξασφάλιση του κατάλληλου υποστηρικτικού περιβάλλοντος.

Σε αυτό το πλαίσιο και με βάση τη μετατόπιση της διεθνούς κοινότητας σε μια πιο δικαιωματική προσέγγιση για τα δικαιώματα των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας, αναδείχθηκε η ανάγκη για τη θέσπιση ενός πιο ολοκληρωμένου διεθνούς νομικού εργαλείου, δηλ. μιας σύμβασης σε επίπεδο ΗΕ με θεματικό αντικείμενο την κατοχύρωση των δικαιωμάτων των ηλικιωμένων. Στην κατεύθυνση αυτήν, η απόφαση του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ (A/HRC/RES/58/13) της 3ης Απριλίου του 2025, να κινήσει τη διαδικασία κατάρτισης ενός διεθνούς δεσμευτικού κειμένου για τα δικαιώματα των ηλικιωμένων και να συγκροτήσει για την εκπόνηση του μια Διακυβερνητική Ομάδα Εργασίας (IGWG), συνιστά μια ιστορική νίκη για τα ανθρώπινα δικαιώματα εν γένει.

Η πρώτη συνάντηση της Διακυβερνητικής Ομάδας Εργασίας, στην οποία μετέχουν ενεργά οι οργανώσεις των ατόμων τρίτης ηλικίας, διεξήχθη στις 18-20 Φεβρουαρίου του 2026 στη Γενεύη. Η ομάδα αυτή αναμένεται να ολοκληρώσει τις εργασίες της για την εκπόνηση του τελικού κειμένου μέσα στο 2027.

Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία έχει να ακουστεί η φωνή και των ηλικιωμένων με πολλαπλές ταυτότητες ευαλωτότητας που βιώνουν διατομεακές και διασταυρούμενες διακρίσεις, όπως ηλικιωμένοι με αναπηρία, άτομα τρίτης ηλικίας ΛΟΑΤΚΙ, άτομα μεγαλύτερης ηλικίας προσφυγικού ή μεταναστευτικού προφίλ, καθώς επίσης και ηλικιωμένοι που διαβιούν σε συνθήκες ακραίας φτώχειας.

Βασικός στόχος της υπό εκπόνηση σύμβασης είναι η προώθηση, προστασία και διασφάλιση της πλήρους και ισότιμης άσκησης όλων των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ατόμων τρίτης ηλικίας, με σκοπό την υγιή και ενεργό γήρανση και την πλήρη ένταξη και συμμετοχή τους στην κοινωνία.

Το ζητούμενο είναι τα άτομα τρίτης ηλικίας να αντιμετωπίζονται πρωτίστως ως υποκείμενα δικαιωμάτων, με δικαίωμα στην αυτονομία, στην αξιοπρέπεια, στην ανεξάρτητη διαβίωση, στην υγεία και μακροχρόνια φροντίδα, στην κοινωνική συμμετοχή και στην προστασία από την κακοποίηση, την παραμέληση και τις διακρίσεις λόγω ηλικίας.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τη Φροντίδα και η Σύσταση του Συμβουλίου για την πρόσβαση σε οικονομικά προσιτή και υψηλής ποιότητας μακροχρόνια φροντίδα δίνουν έμφαση στην ανάπτυξη περισσότερων υπηρεσιών κατ’ οίκον και στην κοινότητα, στην καλύτερη γεωγραφική κάλυψη, στη διασφάλιση προτύπων ποιότητας, καθώς και στην έμπρακτη στήριξη και εκπαίδευση των άτυπων φροντιστών. Παράλληλα, αναδεικνύεται η ανάγκη καλύτερων συνθηκών εργασίας και συνεχούς κατάρτισης για τους επαγγελματίες φροντίδας.

Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η ευρωπαϊκή «εργαλειοθήκη» για το δημογραφικό, η οποία αντιμετωπίζει την ενδυνάμωση των μεγαλύτερων γενεών ως έναν από τους τέσσερις βασικούς πυλώνες της ευρωπαϊκής δημογραφικής πολιτικής. Η συζήτηση στην Ευρώπη δεν αφορά πλέον απλώς τη γήρανση αλλά κυρίως τη μετάβαση μας προς μια «κοινωνία μακροζωίας», με έμφαση στη μεγαλύτερη και υγιέστερη διάρκεια ζωής, στην καταπολέμηση των ηλικιακών διακρίσεων και στην ανάπτυξη βιώσιμων υπηρεσιών μακροχρόνιας φροντίδας.

Σε αυτό το πλαίσιο, προκειμένου οι ηλικιωμένοι να ζουν αυτόνομα στην κοινότητα, είναι αναγκαία η ανάπτυξη του επαγγέλματος του φροντιστή καθώς και η περαιτέρω αναβάθμιση των υπηρεσιών στην κοινότητα.

Περαιτέρω, κομβικός είναι και ο ρόλος της ανάπτυξης της κατ’ οίκον φροντίδας στον τομέα της υγείας. Αρκετοί ηλικιωμένοι που βγαίνουν από το νοσοκομείο μετά από κάποιο πρόβλημα υγείας, χρειάζονται εξειδικευμένη εξωνοσοκομειακή φροντίδα και υποστήριξη στο σπίτι.

Υπό αυτό το πρίσμα, η Κυβέρνηση έχει προχωρήσει στην εκπόνηση του Εθνικού Στρατηγικού Πλαισίου για τη Μακροχρόνια Φροντίδα, το οποίο διαρθρώνεται σε τέσσερεις άξονες. Τη διευκόλυνση της αυτόνομης διαβίωσης, την ανάπτυξη ολοκληρωμένου πλαισίου για την τυπική και άτυπη φροντίδα, την επένδυση σε προσωποποιημένη και συνεχή ποιοτική μακροχρόνια φροντίδα και, τέλος, την ενίσχυση της διακυβέρνησης του συστήματος.

Έχοντας ως βάση αυτό το στρατηγικό πλαίσιο, ο στόχος μας για την επόμενη ημέρα πρέπει να είναι μια συνεκτική προσέγγιση της μακροχρόνιας φροντίδας που θα οργανώνεται με επίκεντρο τον άνθρωπο. Προς αυτήν την κατεύθυνση, μπορούν να συμβάλλουν πολιτικές όπως, ένα ισχυρό δίκτυο εξωνοσοκομειακής και κατ’ οίκον φροντίδας, κινητές μονάδες φροντίδας και κοινοτική νοσηλευτική, φυσικοθεραπεία και αποκατάσταση στο σπίτι, τηλεϊατρική και τηλεφροντίδα, καθώς και υπηρεσίες μεταβατικής φροντίδας μετά την έξοδο από το νοσοκομείο.

Η διασύνδεση των υπηρεσιών υγείας, πρωτοβάθμιας υγείας και μακροχρόνιας φροντίδας, για μια ενεργό και υγιή γήρανση, αποτελεί μια από τις ουσιαστικότερες προκλήσεις για την κοινωνική πολιτική των ευρωπαϊκών χωρών. Η νέα δημογραφική συνθήκη μπορεί να γίνει αφετηρία για μια κοινωνική πολιτική που συνδέει την πρόληψη με τη φροντίδα, την αυτονομία με την ορατότητα, στη βάση των αρχών της ισότητας και της διαγενεακής αλληλεγγύης.

Ο Γιώργος Σταμάτης είναι Βουλευτή Επικρατείας της ΝΔ.