Χαστούκι από τον «αδελφό» Αλίγεφ στον Ερντογάν – Τα δύο ζητήματα που δοκιμάζουν τους στενούς δεσμούς Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν

Από το 1991, όταν το Αζερμπαϊτζάν ανέκτησε την ανεξαρτησία του από την τότε υπό κατάρρευση Σοβιετική Ένωση, το κυρίαρχο αφήγημα σε Μπακού και Άγκυρα ήταν «ένα έθνος, δύο κράτη». Τουρκία και Αζερμπαϊτζάν διατηρούν τους στενότερους εθνικούς, γλωσσικούς, πολιτισμικούς και πολιτικούς δεσμούς μεταξύ των τουρκογενών κρατών.

Οι δεσμοί αυτοί φαίνεται να δοκιμάζονται το τελευταίο διάστημα με αφορμή δύο ζητήματα που αγγίζουν ευαίσθητες χορδές στην Τουρκία: την ισλαμική μαντίλα και το Ισραήλ.

Η ομιλία του προέδρου της χώρας και του κυβερνώντος Κόμματος Νέου Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγεφ, στο 8ο συνέδριο του κόμματος, στις 2 Οκτωβρίου, έδωσε το έναυσμα για να βγει στην επιφάνεια η κρίση που υπέβοσκε εδώ και καιρό στις σχέσεις των δύο χωρών.

Ο Αλίγεφ εμφανίστηκε να διεκδικεί τα όρια της αυτονομίας του απέναντι σε μία Τουρκία που έχει επενδύσει τεράστιο στρατηγικό και πολιτικό κεφάλαιο στο Αζερμπαϊτζάν.

Αναφερόμενος στη λεγόμενη «ιδεολογική ασφάλεια» της χώρας του –έναν μάλλον εξωραϊσμένο όρο που χρησιμοποιεί για να θωρακίσει το αυταρχικό καθεστώς του από ξένες επιρροές–, ο Αλίγεφ υπογράμμισε ότι το Αζερμπαϊτζάν δεν χρειάζεται «βοήθεια ή κηδεμονία» από ξένες δυνάμεις, ενώ προειδοποίησε άλλα κράτη να μην παρεμβαίνουν στις εσωτερικές του υποθέσεις και να μην επιχειρούν να του υποδείξουν πώς θα οργανώσει τα του οίκου του.

Ο Αζέρος πρόεδρος δεν κατονόμασε την Άγκυρα ως πηγή κάποιας απειλής. Ωστόσο, οι δηλώσεις του έγιναν σε μια περίοδο κατά την οποία έχουν ενταθεί οι επικρίσεις από πολιτικούς και δημοσιογραφικούς κύκλους στην Τουρκία για πτυχές της εσωτερικής πολιτικής του Αζερμπαϊτζάν.

Ιδιαίτερα έντονες είναι τις τελευταίες ημέρες οι αντιδράσεις στην Τουρκία για την αντιμετώπιση των γυναικών που φορούν χιτζάμπ, την ισλαμική μαντίλα, μετά την υιοθέτηση νέων περιορισμών στην ενδυμασία των μαθητών στα δημόσια σχολεία του Αζερμπαϊτζάν. Μεγάλη μερίδα της τουρκικής κοινής γνώμης, καθώς και μέσων ενημέρωσης που στην πλειονότητά τους συνδέονται με τον έναν ή τον άλλον τρόπο με το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), αντέδρασαν έντονα. Η απαγόρευση της χρήσης της μαντίλας στην εκπαίδευση, στις Ένοπλες Δυνάμεις, στα σώματα ασφαλείας και στις δημόσιες υπηρεσίες είχε αποτελέσει εμβληματικό πεδίο σύγκρουσης μεταξύ ισλαμιστών και κεμαλικών στην Τουρκία. Η άρση των περιορισμών από την κυβέρνηση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν αποτελεί έκτοτε σημαία του καθεστώτος του.

Στην ομιλία του στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο, ο Ερντογάν επέκρινε τους περιορισμούς στη χρήση του χιτζάμπ στα σχολεία, χαρακτηρίζοντάς τους «επίθεση στα πιο θεμελιώδη δικαιώματα των γυναικών» και συνδέοντας το ζήτημα με την «ισλαμοφοβία», η οποία, όπως είπε, «εξαπλώνεται σαν πανούκλα στη Δύση». Ο Ερντογάν δεν αναφέρθηκε ονομαστικά στο Αζερμπαϊτζάν, αλλά τα σχόλιά του ερμηνεύτηκαν και ως έμμεσο μήνυμα προς το Μπακού.

«Ας ξέρει ο καθένας τη θέση του, ας μην ανακατεύονται στις υποθέσεις μας, ας μη χώνουν τη μύτη τους στον τρόπο ζωής μας», δήλωσε από την πλευρά του ο Αλίγεφ στο συνέδριο του κόμματός του.

Στις 3 Οκτωβρίου, την επομένη της ομιλίας του Αλίγεφ, η τουρκική οργάνωση Özgür-Der πραγματοποίησε διαδήλωση έξω από το προξενείο του Αζερμπαϊτζάν στην Κωνσταντινούπολη, ζητώντας την άρση των περιορισμών. Ορισμένοι ομιλητές κλιμάκωσαν τη ρητορική τους, αμφισβητώντας ακόμη και το αφήγημα περί «αδελφού έθνους».

«Λόγω του κοσμικού αυταρχισμού της, της ισλαμοφοβίας της και της συνεργασίας της με τους σιωνιστές καταπιεστές στην εξωτερική πολιτική, αυτή η κυβέρνηση δεν μπορεί να θεωρείται αδελφική. Η κυβέρνηση του Μπακού πρόσθεσε τα δάκρυα των Αζέρων αδελφών μας που φορούν μαντίλα στο αίμα των μαρτύρων μας στη Γάζα», δήλωσε ο Αχμέτ Κερίμ Αρτούκ, συνδέοντας τους περιορισμούς στο χιτζάμπ με τους μακροχρόνιους δεσμούς του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ, ένα από τα πλέον ευαίσθητα ζητήματα στις σχέσεις Μπακού και Άγκυρας.

Η σχέση αλληλεξάρτησης του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ έχει καταστεί ολοένα και περισσότερο πηγή αντιπαραθέσεων με την Τουρκία από την έναρξη του πολέμου στη Γάζα. Ενώ η Τουρκία έχει καταδικάσει τον πόλεμο, το Αζερμπαϊτζάν έχει διατηρήσει τις στενές σχέσεις του με το Ισραήλ. Η Χιουλιά Σεκερτζί, ιδρυτική πρόεδρος της τουρκικής οργάνωσης για τα θρησκευτικά δικαιώματα Özgür-Der, δήλωσε κατά τη διαμαρτυρία της 3ης Οκτωβρίου ότι «η αντίστασή μας στην Παλαιστίνη είναι η ίδια με τον αγώνα μας για το δικαίωμα να φοράμε μαντίλα στο Αζερμπαϊτζάν».

Για το Μπακού, τα ισραηλινά όπλα έχουν διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στον εκσυγχρονισμό του αζερικού στρατού, όπως και στη νίκη του το 2020 στον Δεύτερο Πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, που άνοιξε τον δρόμο για την πλήρη ανάκτηση του ελέγχου του αρμενικού θύλακα το 2023. Το Αζερμπαϊτζάν συμμετέχει επίσης στη συμπαραγωγή μη επανδρωμένων αεροσκαφών ισραηλινής τεχνολογίας. Για το Ισραήλ, από την άλλη, το αζερικό πετρέλαιο εξακολουθεί να καλύπτει σημαντικό μέρος των εισαγωγών του. Και οι δύο χώρες έχουν αξιοποιήσει τη σχέση τους ως μέσο για να προβάλουν την εικόνα θρησκευτικά ανεκτικών κοινωνιών. Η συνεργασία τους έχει χαρακτηριστεί από αναλυτές ως σχέση «πετρέλαιο έναντι όπλων».

Ο Δεύτερος Πόλεμος του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2020 ενίσχυσε παράλληλα τη στρατηγική συνεργασία μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Τουρκίας, με τη σθεναρή στρατιωτική υποστήριξη της Άγκυρας να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη νίκη των Αζέρων. Ωστόσο, οι δηλώσεις του Αλίγεφ στο συνέδριο του κόμματός του μπορούν να ερμηνευθούν ως υποβάθμιση της τουρκικής συμβολής. Ο Αζέρος πρόεδρος υποστήριξε ότι «πετύχαμε τη νίκη εξ ολοκλήρου μόνοι μας» και ότι «ό,τι αποκτήσαμε το αγοράσαμε με δικά μας χρήματα», αναφερόμενος και στον στρατιωτικό εξοπλισμό της χώρας του.

Η Τουρκία διατηρεί κλειστά τα χερσαία σύνορά της με την Αρμενία, συνδέοντας το άνοιγμά τους, μεταξύ άλλων, με την πρόοδο στις σχέσεις Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν. Οι επαφές, ωστόσο, μεταξύ Άγκυρας και Γερεβάν για την εξομάλυνση των σχέσεών τους έχουν κατά καιρούς αντιμετωπιστεί με καχυποψία από το Μπακού.

Να διασκεδάσει τις εντυπώσεις επιχείρησε ο εκπρόσωπος του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης της Τουρκίας, Ομέρ Τσελίκ, τονίζοντας ότι υπάρχει πραγματική αδελφική σχέση μεταξύ Ερντογάν και Αλίγεφ. Κατηγόρησε τρίτες χώρες και κύκλους που, όπως υποστήριξε, επιχειρούν να παρεμβληθούν στις σχέσεις Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν, επιδιώκοντας την πολιτική χειραγώγησή τους.

Ωστόσο, το μήνυμα που στέλνει το Μπακού στην Άγκυρα είναι ότι η αδελφική σχέση δεν σημαίνει πολιτική κηδεμονία.

Η ομιλία του Αλίγεφ στο συνέδριο του κυβερνώντος κόμματος μπορεί να ερμηνευθεί ως προσπάθεια επαναχάραξης της διαχωριστικής γραμμής μεταξύ στρατηγικής συμμαχίας και πολιτικής επιρροής – με άλλα λόγια, ως απόρριψη του τουρκικού πατερναλισμού. H ιδεολογική ατζέντα του Ερντογάν δεν συμβαδίζει κατ’ ανάγκην με τα συμφέροντα του στενότερου συμμάχου του.