Τόλκιν – Ο θάνατος του πατέρα στα 12, η ανακάλυψη μια νέας γλώσσας στα 13, η σθεναρή άρνηση για ατζέντη

Καθώς οι κληρονόμοι συνεχίζουν να αρνούνται την πρόσβαση στα προσωπικά έγγραφα του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν, ο Ντι Τζέι Τέιλορ προσεγγίζει τη βιογραφία του από απροσδόκητες οπτικές γωνίες, με εξαιρετικό αποτέλεσμα.

Όποιες κι αν ήταν οι άλλες του αρετές, ο Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν ήταν ένας άθλιος λέκτορας. Όταν ήταν φοιτητής στο St John’s College της Οξφόρδης, ο Φίλιπ Λάρκιν παραπονιόταν συχνά στον φίλο του Κίνγκσλεϊ Άμις για την αγγλοσαξονική λογοτεχνία, το ειδικό αντικείμενο του Τόλκιν.

«Μπορώ με το ζόρι να αντέξω να μαθαίνω τη βρωμερή αργκό στην οποία είναι γραμμένη», έλεγε ο Λάρκιν. «Αυτό που με απογοητεύει είναι το γεγονός ότι αναμένεται από μένα να θαυμάζω αυτά τα καταραμένα πράγματα». Το αντικείμενο του Τόλκιν, κατέληξε ο Λάρκιν, ήταν «τροφή για πιθήκους».

Σήμερα, πολλοί θα άρπαζαν χωρίς αμφιβολία την ευκαιρία να παρακολουθήσουν μια διάλεξη του Τόλκιν. Η μυθοποιητική φαντασία του Τζον Ρόναλντ Ρούελ Τόλκιν – Το Χόμπιτ, Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών, Το Σιλμαρίλλιον και διάφορα άλλα γραπτά – έχει διεισδύσει τόσο βαθιά σε κάθε πτυχή του πολιτισμού και της πολιτικής, που είναι σχεδόν αδύνατο να φανταστεί κανείς τη ζωή χωρίς την επιρροή του.

Στο βιβλίο «The King Under the Mountain» (Ο Βασιλιάς κάτω από το Βουνό), ο Ντι Τζέι Τέιλορ εξετάζει πώς οι περιπέτειες του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών» γεννήθηκαν στο μυαλό ενός συντηρητικού καθηγητή του Οξφόρδης

Τόλκιν και Beatles

Γεννημένος το 1892 και αποβιώσας το 1973, ο Τόλκιν έζησε μερικές από τις πιο ραγδαίες αλλαγές του 20ού αιώνα. Ο μακρύς κατάλογος των εμμονών του – που απαριθμήθηκαν σε δεκαετίες αλληλογραφίας με φίλους και συγγενείς – περιλάμβανε δίσκους γραμμοφώνου, το ραδιόφωνο, τις μοτοσικλέτες, τα προάστια, τις αμερικανικές προφορές, τον καταναλωτισμό, τα χριστουγεννιάτικα δώρα και τους Beatles. Σε αυτή την περίπτωση, το συναίσθημα ήταν αμοιβαίο: κάποτε είχε γίνει πρόταση στους «Fab Four» να πρωταγωνιστήσουν σε μια ταινία του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών», με τον Τζον Λένον να υποδύεται έναν από τα χόμπιτ, ενδεχομένως ακόμη και το Γκόλουμ, αλλά η ιδέα εγκαταλείφθηκε όταν ο Λένον διαπίστωσε ότι δεν μπορούσε να διαβάσει τα βιβλία.

Ο δικός του ρυθμός

Ο Τόλκιν ήταν σχεδόν κωμικά απρόθυμος να δεχτεί την επιτυχία. Ποτέ δεν είχε ατζέντη, δεν έδειχνε σχεδόν κανένα ενδιαφέρον για τη σύγχρονη λογοτεχνία ή άλλα λογοτεχνικά ρεύματα, και ήταν τόσο μανιώδης στο να τροποποιεί τα κείμενά του και να αναβάλλει τις εργασίες του, που οδηγούσε τους εκδότες του στην απόγνωση.

Αν και τον πίεζαν να εκδώσει γρήγορα μια συνέχεια του Χόμπιτ (1937), αυτός πέρασε το μεγαλύτερο μέρος δύο δεκαετιών τροποποιώντας αυτό που τελικά έγινε Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών (1954-55).

Η φτώχεια

Ακόμη και σύμφωνα με τα συναισθηματικά αυστηρά εδουαρδιανά πρότυπα της εποχής, είχε μια δύσκολη παιδική ηλικία. Γεννημένος στη Νότια Αφρική, όπου ο πατέρας του είχε σταλεί για δουλειά, είχε μείνει ορφανός πριν ακόμα κλείσει τα δώδεκα.

Είχε μόνο μία ανάμνηση από τον πατέρα του – έναν άνδρα που έγραφε «A. Ρ. Τόλικιν» στο καπάκι ενός μπαούλου – ο οποίος πέθανε από ρευματικό πυρετό ενώ η νεαρή οικογένειά του βρισκόταν σε άδεια στην Αγγλία, αφήνοντάς τους χωρίς πηγή εισοδήματος.

Ο θάνατος της μητέρας του, σε ηλικία μόλις 34 ετών, ήταν ένα ακόμη μεγαλύτερο πλήγμα. Η αιτία ήταν ο οξύς διαβήτης, και αργότερα ο Τόλκιν θα δήλωνε ότι ήταν η φτώχεια τους που την σκότωσε – δεν υπήρχαν τα χρήματα για να αναζητήσει την κατάλληλη θεραπεία για την πάθησή της.

Ο πόλεμος

Η ευφυΐα του Τόλκιν και η ευχέρειά του στις γλώσσες – είχε επινοήσει μια, τη «Nevbosh», πριν καν κλείσει τα 13 – ήταν εμφανείς από νωρίς, και τον πήρε υπό την προστασία του ένας ιερέας, ο πατέρας Φράνσις, ενώ χάρη σε υποτροφίες φοίτησε στο King Edward’s School του Μπέρμιγχαμ και στη συνέχεια στο Exeter College της Οξφόρδης.

Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος διέκοψε τότε τις σπουδές του και έκοψε – κυριολεκτικά και αιματηρά – πολλές από τις σχέσεις της παιδικής του ηλικίας.

Από τους τέσσερις πιο στενούς φίλους του από το σχολείο, μόνο ένας επέζησε. Ο ίδιος ο Τόλκιν συμμετείχε στις μάχες στη Σομ, αλλά απομακρύνθηκε από την πρώτη γραμμή λόγω επαναλαμβανόμενων κρίσεων πυρετού των χαρακωμάτων, κάτι που πιθανότατα του έσωσε τη ζωή.

Η ομάδα των Inklings

Στα μεταγενέστερα χρόνια, ισχυριζόταν σε δημοσιογράφους και υποψήφιους βιογράφους – δύο κατηγορίες ανθρώπων που αντιμετώπιζε με την ίδια καχυποψία – ότι ο Μεγάλος Πόλεμος δεν είχε αφήσει κανένα ίχνος στο έργο του.

Αυτό μπορεί να ισχύει με την αυστηρότερη έννοια: σε αντίθεση με τον συνάδελφό του, τον Κ. Σ. Λιούις επίσης μέλος της μυθοποιημένης ομάδας συγγραφέων της Οξφόρδης, των Inklings, ο Τόλκιν δεν είχε ποτέ την πρόθεση το έργο του να είναι αλληγορικό, και μάλιστα θεωρούσε ότι οι ιστορίες του Λιούις για τη Νάρνια ήταν πιο αδύναμες λόγω του επιβαλλόμενου «μηνύματός» τους.

«Ωστόσο, είναι αδύνατο να διαβάσει κανείς τα βιβλία του Τόλκιν χωρίς να νιώσει την ψύχρα του Δυτικού Μετώπου» γράφει ο Alex Diggins στην Telegraph και συνεχίζει: «Οι απώλειες εκείνου του πολέμου – τόσο οι προσωπικές όσο και η μαζική, βιομηχανοποιημένη σφαγή στα χαρακώματα – διαπερνούν το έργο του. Σκεφτείτε τα κακοποιημένα τοπία της Μόρντορ και του Ίσενγκαρντ, δηλητηριασμένα από τη μηχανοποίηση».

Η Έντιθ Μπρατ

Αυτή η περίοδος σηματοδότησε επίσης την αρχή δύο σχέσεων που θα καθόριζαν το υπόλοιπο της ζωής του Τόλκιν. Η πρώτη ήταν με τη συγγραφή. Κατά τη διάρκεια της ανάρρωσής του, ο Τόλκιν άρχισε να εργάζεται πάνω στη μυθολογία που εξελίχθηκε στη Μέση Γη. Ξεκίνησε από τις γλώσσες της – υπάρχουν σημειώσεις για την Κουένια (Quenya) την κύρια γλώσσα των Ξωτικών, που χρονολογούνται από τη δεκαετία του 1920.

Το δεύτερο ήταν ο γάμος του με την Έντιθ Μπρατ. Το ζευγάρι γνωρίστηκε όταν ήταν ακόμα έφηβοι, ενώ έμεναν στην ίδια πανσιόν.

Ο Τόλκιν την ερωτεύτηκε παθιασμένα και τελικά έπεισε την οικογένειά της ότι, παρά τις περιορισμένες προοπτικές του, ήταν κατάλληλος σύζυγος. Μετά το θάνατό της το 1971, αναπολούσε ότι ο ερωτικός τους δεσμός ενέπνευσε την ιστορία του Μπέρεν και της Λούθιεν στο «Σιλμαρίλλιον», ο καταδικασμένος έρωτας των οποίων θέτει σε κίνηση τα γεγονότα του μύθου.

«Μετά τον θάνατο της Έντιθ, ο Τόλκιν έβαλε να χαραχτεί το όνομα Λούθιεν στην ταφόπλακά της· 21 μήνες αργότερα, όταν θάφτηκε δίπλα της, προστέθηκε και το όνομα Μπέρεν στο μνημείο» συνεχίζει ο ο Alex Diggins στην Telegraph.

Καθόλου σεξ

Παραδόξως, ελάχιστα στοιχεία έχουν διασωθεί για την οικιακή πλευρά του 55ετούς γάμου τους, κατά τη διάρκεια του οποίου μεγάλωσαν τέσσερα παιδιά. Στις επιστολές του Τόλκιν, η παρουσία της είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Όταν εμφανίζεται, είναι ως μια ασθενική, ελαφρώς γκρινιάρα, που αρρωσταίνει συνεχώς και αποσύρεται στο κρεβάτι, σαν μια χήρα θεία σε μυθιστόρημα του Π.Γ. Γουντχάουζ.

Σίγουρα, τα γραπτά του Τόλκιν προσφέρουν ελάχιστα στοιχεία για τη συναισθηματική του ζωή ή – Θεός φυλάξοι – τη σεξουαλικότητά του.

Όπως έχουν επισημάνει πολλοί κριτικοί από την πρώτη έκδοσή του, ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών είναι ένας κόσμος σχεδόν χωρίς σεξ· η μόνη γυναίκα στο βιβλίο που αποπνέει κάποια αίσθηση γήινης ζωής είναι η Ρόζι Κότον, μια χόμπιτ, και ακόμη και αυτή δεν χαρακτηρίζεται ιδιαίτερα πέρα από το να κοιτάζει πονηρά από την άλλη άκρη του μπαρ στο πανδοχείο «The Green Dragon Inn».

To τρέιλερ της ταινίας Τόλκιν, του 2019

Κακοποίηση;

Φυσικά, αυτή η επιφυλακτικότητα αποτελεί πρόκληση για έναν βιογράφο. Όμως ο Ντι Τζέι Τέιλορ, ο οποίος έχει συγγράψει εξαιρετικές μελέτες για τον Όργουελ και τον Θάκερεϊ, την αντιμετωπίζει με καινοτόμο τρόπο.

Για παράδειγμα, υπάρχουν οι κατηγορίες κακοποίησης που διατυπώθηκαν εναντίον του πρωτότοκου γιου του Τζον, ενός ιερέα που πέθανε το 2003.

Σε μια ηχογράφηση που ήρθε στο φως το 2019, ο Τζον θυμήθηκε φίλους του πατέρα του – «αρκετά περίεργους τύπους» – που ερχόντουσαν στο σπίτι, έμεναν για τη νύχτα και ανέβαιναν στο κρεβάτι του Τζον. «Ας πούμε απλώς ότι συνέβαιναν πράγματα τη νύχτα», συνέχισε ο Τζον.

«Αν ξυπνούσες χωρίς τις πιτζάμες σου, ενώ τις φορούσες όταν πήγες για ύπνο, θα αναρωτιόσουν, έτσι δεν είναι;».

Ένα πιστό και διευρυμένο κοινό

Εν τω μεταξύ, ο μακρύς και ελικοειδής δρόμος του Τόλκιν συνεχίζεται αδιάκοπα. Τα επόμενα χρόνια, μας έχουν υποσχεθεί μια νέα σεζόν της ατέρμονης τηλεοπτικής σειράς «Τα Δαχτυλίδια της Δύναμης» της Amazon, μια εντελώς νέα τριλογία ταινιών του Πίτερ Τζάκσον, και αναμφίβολα η Κληρονομιά Τόλκιν θα καταφέρει να φτιάξει πρόχειρα ένα ή δύο ακόμη βιβλία από τα αδημοσίευτα χειρόγραφα του Τ.Ρ.Ρ.

«Λίγοι συγγραφείς βρίσκουν ένα τόσο πιστό κοινό που αλλάζει για πάντα την πορεία της λαϊκής κουλτούρας· ακόμη λιγότεροι φαίνεται να το καταφέρνουν εντελώς τυχαία» καταλήγει ο Alex Diggins στην Telegraph.

Το βιβλίο The King Under the Mountain** (Ο Βασιλιάς Κάτω από το Βουνό) εκδίδεται από τον εκδοτικό οίκο Constable

Με στοιχεία** από telegraph.co.uk