Άθροισμα μεγαλύτερο των μερών του

Λέμε συχνά ότι το όλον είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών του. Στην πράξη, αυτό δεν ισχύει πάντα. Υπάρχουν οργανισμοί, επιχειρήσεις, ομάδες και πολιτικές ενώσεις όπου η ένωση των δυνάμεων οδηγεί σε περιορισμό και όχι σε πολλαπλασιασμό των δυνατοτήτων. Αυτή η διαπίστωση είναι το κλειδί για να κατανοήσουμε μια θεμελιώδη διαφορά ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η Αμερική είναι το παράδειγμα μιας ένωσης που μετατρέπει τη διαφορετικότητα σε δύναμη. Το Τέξας και η Μασαχουσέτη, η Καλιφόρνια και η Φλόριντα διαφέρουν ριζικά σε πολιτική κουλτούρα, προτεραιότητες και αντιλήψεις για την κοινωνία. Παρ’ όλα αυτά, συνυπάρχουν σε μια τεράστια κοινή αγορά, με κοινό νόμισμα, στρατιωτική και διπλωματική ισχύ, πανίσχυρη κεφαλαιαγορά και, κυρίως, κοινή πολιτική ταυτότητα. Το αποτέλεσμα δεν είναι μια χαλαρή συνεργασία πενήντα πολιτειών, αλλά μια υπερδύναμη που ξεπερνά κατά πολύ τις δυνατότητες καθεμιάς ξεχωριστά.

Η Ευρώπη έχει πολλά από τα συστατικά μιας υπερδύναμης: γερμανική βιομηχανία, γαλλική διπλωματική και στρατιωτική ισχύ, ιταλική μεταποίηση, ολλανδική εμπορική παράδοση, σκανδιναβική θεσμική ποιότητα, τον δυναμισμό της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, ελληνική ναυτιλία και στρατηγική θέση. Παρ’ όλα αυτά, η Ευρωπαϊκή Ένωση δυσκολεύεται να μετατρέψει αυτά τα πλεονεκτήματα σε αντίστοιχη οικονομική, τεχνολογική και γεωπολιτική ισχύ.

Εδώ βρίσκεται μια παράξενη ευρωπαϊκή αντίφαση. Συγκεντρώνουμε εξουσία εκεί όπου ο ανταγωνισμός και η διαφορετικότητα μπορούν να αποτελέσουν πλεονέκτημα, ενώ παραμένουμε κατακερματισμένοι εκεί όπου το μέγεθος είναι απαραίτητο. Επενδύουμε εδώ και δεκαετίες τεράστια πολιτική ενέργεια στην εναρμόνιση κανόνων και ρυθμίσεων, αλλά ακόμη δυσκολευόμαστε να δημιουργήσουμε πραγματικά ενιαίες αγορές κεφαλαίου και ενέργειας ή κοινή στρατηγική ισχύ. Έχουμε υπερβολική Ευρώπη εκεί που χρειάζεται ελευθερία και πολύ λίγη εκεί που απαιτείται δύναμη.

Το ουσιαστικό πρόβλημα είναι ίσως βαθύτερο. Οι επιτυχημένες ενώσεις δεν καταργούν τις διαφορές, τις αξιοποιούν. Το Τέξας δεν χρειάζεται να μοιάσει στην Καλιφόρνια για να ανήκει στην Αμερική. Η αμερικανική ομοσπονδία, παρά τις αδυναμίες της, επέτρεψε στις πολιτείες να ανταγωνίζονται, να πειραματίζονται, να αποτυγχάνουν και να μαθαίνουν. Η ενότητα δεν προϋποθέτει ομοιομορφία.

Στην Ευρώπη, αντίθετα, συχνά συγχέουμε τα δύο. Θυμάμαι φίλους, ένθερμους υποστηρικτές της ΕΕ, να χλευάζουν όσους αγανάκτησαν όταν η Ευρώπη απαγόρευσε τα πλαστικά καλαμάκια. Ίσως η αγανάκτηση εκείνη να έκρυβε κάτι βαθύτερο. Μια Ένωση που μπορεί να ρυθμίσει μέχρι και το καλαμάκι με το οποίο πίνουμε τον καφέ μας, αλλά ακόμη δυσκολεύεται να ενοποιήσει τις κεφαλαιαγορές της ή να μετατρέψει το οικονομικό της μέγεθος σε στρατηγική ισχύ, δικαιολογημένα προκαλεί ερωτήματα για τις προτεραιότητές της.

Δεν χρειάζεται, βέβαια, να εξιδανικεύουμε τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο αμερικανικός φεντεραλισμός έχει απομακρυνθεί από τις αρχικές του ισορροπίες και η Αμερική ζει τη δική της κρίση συνοχής. Ούτε πρέπει να υποτιμούμε το ιστορικό επίτευγμα της ευρωπαϊκής ενοποίησης σε μια ήπειρο που γνώρισε αιώνες πολέμων. Ακριβώς επειδή το πρώτο ευρωπαϊκό εγχείρημα πέτυχε τόσα πολλά, έχουμε το δικαίωμα να αναρωτηθούμε τι απαιτεί το επόμενο βήμα.

Ίσως η απάντηση να ξεκινά από τον τρόπο που σκεφτόμαστε την Ευρώπη. Δεν χρειάζεται να κάνει τους Έλληνες, τους Γάλλους, τους Πολωνούς ή τους Ιταλούς περισσότερο όμοιους. Χρειάζεται να δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε οι διαφορετικές δυνάμεις τους να πολλαπλασιάζονται όταν ενώνονται. Γιατί αυτό είναι τελικά το μέτρο μιας επιτυχημένης ένωσης: όχι πόσα πράγματα αποφασίζει από κοινού, ούτε πόσο όμοια κάνει τα μέλη της, αλλά αν καταφέρνει να γίνει μεγαλύτερη από το άθροισμα των μερών της.