Η Ιαπωνία θα μπορούσε να αλλάξει τον παγκόσμιο χάρτη του πετρελαίου

16:50 29/09

Σε περίοδο υψηλών επιτοκίων, η οποία θα έχει διάρκεια τουλάχιστον ενός χρόνου, μπαίνει η ΕΕ και ακολουθούν οι ΗΠΑ, λόγω του νέου κύματος πληθωριστικών πιέσεων που φέρνει η ενεργειακή κρίση.

Του Javier Blas**

Μεταξύ των χωρών με τη μεγαλύτερη κατανάλωση καυσίμων στον κόσμο, η Ιαπωνία είναι αυτή που αντιμετωπίζει τη μεγαλύτερη ενεργειακή ανασφάλεια. Τα ποσοστά εξάρτησής της από τις εισαγωγές είναι τρομακτικά: εισάγει από το εξωτερικό το 99,9% του πετρελαίου που χρειάζεται, το 99,7% του άνθρακα και το 97,8% του φυσικού αερίου. Έτσι, το Τόκιο αναλαμβάνει δράση μετά από κάθε σημαντική ενεργειακή κρίση για να επανεξετάσει τις πηγές εφοδιασμού του, γεγονός που το καθιστά βαρόμετρο των παγκόσμιων τάσεων. Ποια είναι η κατεύθυνση προς την οποία "δείχνει" αυτή τη φορά; Τρέξτε μακριά από τη Μέση Ανατολή.

Όπου πηγαίνει η Ιαπωνία, θα ακολουθήσουν και άλλες χώρες της Ασίας. Πράγματι, η Νότια Κορέα, ένας άλλος σημαντικός εισαγωγέας ενέργειας, έχει ήδη ανακοινώσει σχέδια για τη μείωση της εξάρτησής της από τη Μέση Ανατολή. Η Ινδία δεν έχει εκφραστεί τόσο ανοιχτά, αλλά προσπαθούσε να διαφοροποιήσει τις πηγές της ακόμη και πριν από τον πόλεμο στο Ιράν.

Πέρα από το ότι δημιουργεί ένα σημαντικό πρόβλημα για τους προμηθευτές της Μέσης Ανατολής, αυτή η αλλαγή κινείται αντίθετα στη γεωγραφική, οικονομική και ιστορική λογική. Η Μέση Ανατολή και η Άπω Ανατολή βρίσκονται σχετικά κοντά, οπότε βγάζει νόημα, εμπορικά - ειδικά όταν το κόστος μεταφοράς είναι υψηλό, όπως συμβαίνει σήμερα - το πετρέλαιο να ρέει από τη μία περιοχή στην άλλη. Και έτσι γινόταν επί δεκαετίες.

Παρά το έντονο αίσθημα ενεργειακής ευαλωτότητας που επικράτησε μετά την πετρελαϊκή κρίση του 1973-74, και ξανά το 1979, η Ιαπωνία εμπιστεύτηκε τη Μέση Ανατολή, αγοράζοντας πάνω από το 90% του αργού πετρελαίου της από την περιοχή. Με τη σοφία της εκ των υστέρων γνώσης, η πολιτική αυτή ήταν - για να δανειστούμε μια φράση του Νομπούο Τανάκα, πρώην υψηλόβαθμου αξιωματούχου και ειδικού σε θέματα ενεργειακής πολιτικής στην Ιαπωνία που αργότερα ηγήθηκε του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας - ένα "λάθος".

Το επίσημο μήνυμα είναι, φυσικά, πιο διπλωματικό. Ωστόσο, αν κοιτάξει κανείς πίσω από τις λέξεις, είναι προφανές ότι οι Ιάπωνες αξιωματούχοι προσπαθούν να διορθώσουν αυτό που θεωρούν αποτυχία πολιτικής. Το κλειδί είναι η "διαφοροποίηση των πηγών προμήθειας και των διαδρομών μεταφοράς", σύμφωνα με ένα κυβερνητικό έγγραφο. Ο στόχος, αν και ποσοτικά απροσδιόριστος, είναι σαφής: να "απελευθερωθεί η χώρα από μια δομική ευπάθεια, όπου η επαναλαμβανόμενη αστάθεια και οι περιορισμοί στον ενεργειακό εφοδιασμό λειτουργούν ως τροχοπέδη για την οικονομική ανάπτυξη της Ιαπωνίας".

Βεβαίως, τα έγγραφα αναφέρονται επίσης στη στήριξη της κατασκευής νέων αγωγών που θα παρακάμπτουν το Στενό του Ορμούζ, κάτι που θα της επέτρεπε να συνεχίσει να αγοράζει αργό, για παράδειγμα, από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και τη Σαουδική Αραβία, χωρίς να χρειάζεται να ανησυχεί τόσο πολύ για την αστάθεια στο Ιράν. Ωστόσο, η Ιαπωνία εξακολουθεί να δείχνει ότι κατευθύνεται προς μια σημαντική αλλαγή στον εφοδιασμό.

Η ιαπωνική κυβέρνηση συζητά το σχέδιο, και ενδέχεται να ακολουθήσει επίσημη ανακοίνωση πριν από το τέλος του έτους, η οποία θα περιλαμβάνει στόχους εισαγωγών και κρατικά κονδύλια για τη χρηματοδότησή του. Η Σεούλ, εν τω μεταξύ, έχει ήδη ορίσει μια ποσόστωση και δεσμεύεται να μειώσει τις εισαγωγές πετρελαίου από οποιαδήποτε περιοχή στο 50% του συνόλου. Επί του παρόντος, η Μέση Ανατολή αντιπροσωπεύει λίγο πάνω από το 75% των εισαγωγών πετρελαίου της Νότιας Κορέας.

Η Ιαπωνία μπορεί να μην έχει οριστικοποιήσει τους αριθμούς, αλλά δεν περιμένει το τέλος του πολέμου για να κάνει αλλαγές. Τον Ιούλιο, σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα μηνιαία στοιχεία, οι ΗΠΑ ήταν ο κύριος προμηθευτής πετρελαίου της χώρας, καλύπτοντας το 37% των συνολικών εισαγωγών πετρελαίου. Αξίζει να το επαναλάβουμε, καθώς αντανακλά τη δύναμη της αμερικανικής επανάστασης του σχιστολιθικού πετρελαίου, σε συνδυασμό με τις πρόσφατες αναταράξεις στην παγκόσμια αγορά πετρελαίου: η Ουάσιγκτον είναι σήμερα ο μεγαλύτερος προμηθευτής πετρελαίου του Τόκιο. Το Μεξικό και η Λατινική Αμερική κάλυψαν ένα επιπλέον 3%.

Η μετατροπή αυτών των μεμονωμένων στατιστικών σε σταθερές ροές δεν θα είναι εύκολη. Ωστόσο, αν η ιστορία μπορεί να χρησιμεύσει ως οδηγός, η Ιαπωνία έχει αποδείξει ότι μπορεί να αναπροσαρμόσει την κατανάλωση πετρελαίου της όταν αντιλαμβάνεται ότι διακυβεύεται η εθνική της ασφάλεια. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, η χώρα κατανάλωνε πάνω από 5,5 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα, παράγοντας πάνω από το 60% της ηλεκτρικής της ενέργειας από την καύση αργού και μαζούτ. Ποντάροντας σε μεγάλο βαθμό στον άνθρακα, την πυρηνική ενέργεια και το LNG, απέκλεισε σχεδόν εξ ολοκλήρου το πετρέλαιο από τον ενεργειακό της τομέα. Μέχρι το 2025, η ιαπωνική κατανάλωση πετρελαίου είχε πέσει στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων 55 ετών, κάτω από τα 3 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα.

Η μείωση της εξάρτησης από τη Μέση Ανατολή θα ήταν ευκολότερη εάν η συνολική ιαπωνική ζήτηση πετρελαίου μειωθεί περαιτέρω. Όσο λιγότερα βαρέλια χρειάζεται να αγοράσει, τόσο ευκολότερη γίνεται η μετατόπιση των αγορών. Εάν το σύνθημα στις δεκαετίες του 1970 και 1980 ήταν "βγάλτε το πετρέλαιο από την ηλεκτροπαραγωγή", ο επόμενος στόχος θα πρέπει να είναι πιο ριζοσπαστικός: βγάλτε το πετρέλαιο από τις μεταφορές.

Η Ιαπωνία ήταν αυτή που έδωσε στον κόσμο το πρώτο υβριδικό αυτοκίνητο μαζικής παραγωγής, το Prius της Toyota. Τα υβριδικά έχουν σημειώσει τεράστια πρόοδο από τότε, συμβάλλοντας στη μείωση της κατανάλωσης βενζίνης κατά περίπου 50% τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Ωστόσο, η Ιαπωνία, η τέταρτη μεγαλύτερη αγορά αυτοκινήτων στον κόσμο σε όγκους πωλήσεων, υστερεί στην υιοθέτηση καθαρά ηλεκτρικών οχημάτων. Έχοντας αναπτύξει πρώτη τα υβριδικά, οι αυτοκινητοβιομηχανίες της δεν προώθησαν την πλήρη ηλεκτροκίνηση με την ίδια ένταση όπως οι κινεζικές.

Το αποτέλεσμα είναι ότι σήμερα μόνο περίπου το 2% των πωλήσεων νέων αυτοκινήτων στην Ιαπωνία αφορά αμιγώς ηλεκτρικά οχήματα, ποσοστό πολύ χαμηλότερο από τον μέσο όρο του 28% στην Ευρώπη, και μάλιστα πίσω από τις ΗΠΑ και τον Καναδά. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας εκτιμά ότι το υψηλό ποσοστό του πληθυσμού που διαμένει σε διαμερίσματα με περιορισμένη πρόσβαση σε ιδιωτικά πάρκινγκ, σε συνδυασμό με το περιορισμένο δίκτυο σταθμών φόρτισης, περιορίζει τις πωλήσεις ηλεκτρικών αυτοκινήτων στην Ιαπωνία. Αυτό καθιστά τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα σημαντικό μοχλό για τη μείωση των εισαγωγών πετρελαίου, γεγονός που θα διευκόλυνε τη διαφοροποίηση. Επομένως, παράλληλα με τα σχέδιά της για τη χρηματοδότηση αγωγών που θα παρακάμπτουν το Στενό του Ορμούζ, η Ιαπωνία θα πρέπει να καταβάλει μεγαλύτερες προσπάθειες για την ενίσχυση των πωλήσεων ηλεκτρικών αυτοκινήτων, εστιάζοντας στην επέκταση της υποδομής φόρτισης.

Θα έπρεπε επίσης να προσπαθήσει να μειώσει τη χρήση πετρελαίου στη θέρμανση. Η επαρχία της βασίζεται στις σόμπες πετρελαίου, μια ιδιομορφία μεταξύ των εκβιομηχανισμένων χωρών. Εάν το Τόκιο καταφέρει να συμπιέσει τη ζήτηση βενζίνης και κηροζίνης, αυτό που θα απομείνει είναι το ντίζελ και άλλες πετροχημικές πρώτες ύλες. (Ως ο τέταρτος μεγαλύτερος παραγωγός χημικών στον κόσμο, εισάγει τεράστιες ποσότητες διυλισμένων προϊόντων πετρελαίου που χρησιμοποιούνται σε πλαστικά και άλλα υλικά).

Τα μαθηματικά της αγοράς πετρελαίου, ωστόσο, είναι ένα παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος. Εάν η Ιαπωνία πετύχει, θα πρέπει να διεκδικήσει πολύ δυναμικά μια θέση σε αγορές που άλλοι θεωρούν δικές τους, όπως η Δυτική Αφρική και η Αμερική, οι παραδοσιακοί "κυνηγότοποι" των Ευρωπαίων διυλιστών. Και οι παραγωγοί στη Μέση Ανατολή θα πρέπει να βρουν νέους πελάτες. Το πρόβλημα είναι: ποιος θα ήθελε να ενισχύσει την εξάρτησή του από το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής; Δεν μου έρχεται κανένας στο μυαλό. Αυτό δεν αποτελεί πρόβλημα του Τόκιο. Αλλά είναι ένας ακόμη τρόπος με τον οποίο η Ιαπωνία θα μπορούσε να αλλάξει τον χάρτη του πετρελαίου οριστικά.

Απόδοση - Επιμέλεια: Λυδία Ρουμποπούλου