Το πραξικόπημα και η σφαγή των κομμουνιστών στην Ινδονησία

Στις 30 Σεπτεμβρίου 1965, μια ομάδα ανώτερων αξιωματικών που αυτοαποκαλούνταν «Κίνημα της 30ής Σεπτεμβρίου» (G30S) απήγαγε και σκότωσε έξι ανώτερους Ινδονήσιους στρατηγούς. Ισχυρίζονταν ότι το έκαναν προστατεύοντας τον πρόεδρο της χώρας Σουκάρνο από πραξικόπημα που σχεδίαζαν οι φονευθέντες στρατηγοί ως μέλη ενός διευθυντηρίου.

Μετέπειτα, κινητοποιήθηκε άμεσα ο ινδονησιακός στρατός υπό τον απόστρατο στρατηγό Σουχάρτο, ξεκινώντας πανεθνική στρατιωτική επιχείρηση για να καταλάβει την εξουσία. Ενώ, όπως αποκαλύφθηκε το 1998 ο Σουχάρτο γνώριζε για το πραξικόπημα του G30S, το εκμεταλλεύθηκε για να κινηθεί αποδίδοντας την απόπειρα πραξικοπήματος στο ισχυρότατο τότε Κομμουνιστικό Κόμμα Ινδονησίας (ΡΚΙ).

Η επιχείρηση, που διήρκεσε συνολικά μέχρι το 1966, άλλαξε ριζικά τη σύγχρονη ιστορία της Ινδονησίας, οδηγώντας σε μια από τις μεγαλύτερες σε έκταση σφαγές του 20ού αιώνα, εξαλείφοντας το τρίτο μεγαλύτερο Κομμουνιστικό Κόμμα στον κόσμο και φέρνοντας στην εξουσία έναν στρατηγό που κυβέρνησε για τρεις δεκαετίες.

Οι εσωτερικές εξελίξεις πριν από το πραξικόπημα

Μέχρι να φτάσουμε στην αυγή της 1ης Οκτωβρίου 1965, δεν υπήρχαν σαφείς ενδείξεις για την καταστροφή που θα ακολουθούσε ούτε πώς μπορούσε να ανασχεθεί η αυξανόμενη ισχύς του PKI. Σύμφωνα με τον Ντάνιελ Λεβ, πολιτικό επιστήμονα και μελετητή του ινδονησιακού δικαίου και πολιτικής, περιγράφεται μια προδιαγεγραμμένη πορεία προς την αριστερά που δεν μπορούσε να ανακοπεί.

Τα άλλα κόμματα και οργανώσεις, συμπεριλαμβανομένων των εθνικιστών (PNI) και του ισλαμικού Nahdatul Ulama (NU), είχαν προ καιρού αποδειχθεί ανεπαρκείς αντίπαλοι, ενώ ο στρατός παρέμενε σε αμυντική στάση απέναντι στη συμμαχία του ισορροπιστή προέδρου Σουκάρνο με τους κομμουνιστές.

Το PKI ασκούσε επιρροή στον πρόεδρο και κατείχε ηγετική θέση στον ιδεολογικό κόσμο της Ινδονησίας. Ο ισχυρός μύθος της μεγάλης λαϊκής δύναμης του Κόμματος τού παρείχε σημαντικό ψυχολογικό πλεονέκτημα.

Ωστόσο, σύμφωνα με τον Λεβ, σε ζητήματα μεγαλύτερης ουσίας, το PKI δεν είχε την ίδια εξίσου ισχύ. Ο συγγραφέας φέρνει το παράδειγμα του Κομμουνιστικού Αγροτικού Μετώπου (Barisan Tani Indonesia ή BTI), που είχε αναλάβει επιθετική δράση στα ζητήματα αναδιανομής της γης, ιδιαίτερα στην Κεντρική και την Ανατολική Ιάβα και στο Μπαλί.

Το ΒΤΙ σημείωνε όλο και πιο βίαιες συγκρούσεις με τους μεγαλοκτηματίες, οι οποίοι συνδέονταν κυρίως με το PNI και το NU. Όσον αφορά μάλιστα το NU, που ήταν ισλαμική πολιτική οργάνωση, άρχισαν να προκαλούν έντονη αντικομμουνιστική κινητοποίηση με θρησκευτικό/ισλαμικό χαρακτήρα. Αυτό ανησυχούσε ιδιαίτερα το PKI, επειδή μπορούσε να συσπειρώσει μεγάλο μέρος του μουσουλμανικού πληθυσμού εναντίον του.

Λίγους μήνες νωρίτερα, ο Σουκάρνο, μαζί με ηγέτες του PNI και του NU, πίεσαν το PKI να δεσμευτεί ότι θα σταματούσε τις λεγόμενες «μονομερείς ενέργειες» του BTI — δηλαδή τις αυθαίρετες/δυναμικές καταλήψεις ή διεκδικήσεις γης χωρίς συμφωνία με τους ιδιοκτήτες.

Στην πράξη όμως αυτό δεν συνέβη, σύμφωνα με τον συγγραφέα. Γι’ αυτό, οι ισλαμικές ομάδες άρχισαν να απαντούν με βία.

Ως συνέπεια της κατάστασης, αποδυναμώθηκε το «ενιαίο μέτωπο» ενάντια στον ιμπεριαλισμό στο οποίο προσπαθούσε να συμμετέχει το PKI μαζί με τον Σουκάρνο και άλλες πολιτικές δυνάμεις, με τους αντιπάλους του να συνασπίζονται για να προασπίσουν τα δικά τους συμφέροντα.

Παράλληλα, το PKI δεν είχε καταφέρει να πείσει τον Σουκάρνο να καταργήσει την ισχυρή αντικομμουνιστική Ισλαμική Φοιτητική Οργάνωση (HMI), η οποία βρισκόταν υπό την προστασία του στρατού και των περισσοτέρων ισλαμικών ομάδων.

Βέβαια, το μεγαλύτερο ενδεχομένως ζήτημα ήταν η αδυναμία του PKI να περιορίσει την ισχύ του στρατού. Παρά τις πρόσκαιρες συμπάθειες αξιωματικών προς το Κόμμα, το Γενικό Επιτελείο είχε μπλοκάρει κάθε σοβαρή προσπάθεια των κομμουνιστών είτε να αποκτήσουν άμεση επιρροή στον στρατό είτε να εξασφαλίσουν όπλα.

Ούτε οι προσπάθειες που επιχείρησε το PKI για διείσδυση στον στρατό στέφτηκαν με επιτυχία. Ενδεικτικά, πρόταση του PKI για τον διορισμό ιδεολογικών επιτρόπων στον στρατό είχε απορριφθεί. Ακόμα και λίγο πριν από το πραξικόπημα της 1ης Οκτωβρίου, ο αρχηγός του στρατού Αχμάντ Γιανί, με την υποστήριξη του Γενικού Επιτελείου και του αρχηγού των ενόπλων δυνάμεων Α. Χ. Νασουτίον, είχε επιτυχώς αντιταχθεί σε πρόταση για τη δημιουργία μιας «Πέμπτης Ένοπλης Δύναμης», μιας πολιτοφυλακής για την απόκρουση ιμπεριαλιστικής επίθεσης και του αλυτρωτικού αντάρτικου στο Βόρνεο στην οποία το PKI θα μπορούσε να ελπίζει ότι θα αποκτούσε σημαντική επιρροή.

Υπήρχε ένα αδιέξοδο μεταξύ του PKI και του στρατού, το οποίο θα διαρκούσε όσο το PKI φοβόταν μια βίαιη λύση και ο στρατός αρνούνταν να αμφισβητήσει τον Σουκάρνο επιτιθέμενος στο PKI. Και οι δύο πλευρές περίμεναν πιθανώς, σύμφωνα με τον Λεβ, τον θάνατο του Σουκάρνο, ώστε να δουν πού θα καταλήξουν, σε συμβιβασμό ή θανάσιμη σύγκρουση.

Το πραξικόπημα

Σύμφωνα με τον Λεβ, οι ενορχηστρωτές του πραξικοπήματος ήταν αξιωματικοί του στρατού που συνδέονταν εδώ και καιρό με τη μεραρχία Diponegoro στην Κεντρική Ιάβα, το επιτελείο πληροφοριών της οποίας στη Σεμαράνγκ αποτέλεσε έναν από τους βασικούς συντελεστές στον σχεδιασμό του πραξικοπήματος.

Ο επικεφαλής της μικρής ομάδας του πραξικοπήματος στην Τζακάρτα, αντισυνταγματάρχης Ουντούνγκ, και οι συνεργάτες του είχαν ορισμένες επαφές με αξιωματικούς της αεροπορίας, πολλοί από τους οποίους δυσανασχετούσαν με την ανώτερη θέση και το κύρος του στρατού.

Δεν υπάρχουν σαφείς αναφορές ποιες άλλες επαφές είχαν οι ηγέτες του πραξικοπήματος, ούτε ο ιδεολογικός τους προσανατολισμός, ώστε να διαπιστωθεί αν όντως το PKI βρισκόταν πίσω από την υπόθεση, όπως υποστήριξαν μετέπειτα οι στρατιωτικοί που έπνιξαν στο αίμα την Ινδονησία.

Λίγο πριν σημειωθεί το πραξικόπημα η κατάσταση ήταν τεταμένη. Η δυσμενής οικονομική κατάσταση και ο πληθωρισμός συνοδεύονταν από μια αυξανόμενη δίνη αυλικών μηχανορραφιών και διάδοσης φημών. Παράλληλα, η έντονη φημολογία περί πραξικοπήματος του στρατού με τη βοήθεια της CIA και της επιδεινωμένης υγείας του Σουκάρνο θεωρείται ότι συντέλεσαν πιθανώς στην αντίληψη ότι ο στρατός θα επιχειρούσε να δράσει την Ημέρα των Ενόπλων Δυνάμεων, στις 5 Οκτωβρίου.

Τελικά, τις πρώτες πρωινές ώρες της 1ης Οκτωβρίου 1965, επτά στρατιωτικές μονάδες κινήθηκαν μέσω της πρωτεύουσας της Ινδονησίας, Τζακάρτα, κατευθυνόμενες προς τα σπίτια επτά από τους ανώτερους στρατηγούς του στρατού.

Σύμφωνα με το BBC, τρεις σκοτώθηκαν, τρεις αιχμαλωτίστηκαν (δολοφονήθηκαν λίγο αργότερα σε αεροπορική βάση στη νότια Τζακάρτα) και ένας, ο διοικητής των ενόπλων δυνάμεων Αμπντούλ Χαρίς Νασουτιόν, διέφυγε, αν και η πεντάχρονη κόρη του τραυματίστηκε θανάσιμα από πυροβολισμούς.

Την ημέρα εκείνη, η Τάρι Λανγκ, σε ηλικία 14 ετών τότε, θυμάται να παρακολουθεί ινδονησιακά τανκς και στρατιώτες να εισβάλλουν στην πιο πλούσια γειτονιά της Τζακάρτα, όπου ζούσε με τον Ινδονήσιο πατέρα της και τη Βρετανίδα μητέρα της. Η Λανγκ αποτελεί ένα μόνο παράδειγμα από τους ανθρώπους που βρέθηκαν στο επίκεντρο του πραξικοπήματος, της οποίας οι γονείς φυλακίστηκαν χωρίς δίκη.

Για την αντίδραση του στρατού, η ιστορικός Τζες Μέλβιν αναφέρει ότι ξεκίνησε ένα συντονισμένο σχέδιο, με την ονομασία «Annihilation Operation» («Επιχείρηση Εξόντωσης»), που περιλάμβανε μαζικές διώξεις και δολοφονίες μελών και φερόμενων ως υποστηρικτών του PKI.

Από εκείνη κιόλας την περίοδο, η κυβέρνηση υποστήριξε ότι η βία ήταν «αυθόρμητη» και καθοδηγούμενη από «τον λαό» που εξεγέρθηκε οργισμένα εναντίον των κομμουνιστών οπαδών που θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για την απόπειρα πραξικοπήματος που σκότωσε επτά αξιωματικούς του στρατού.

Βασικό πρόσωπο της επιχείρησης εξόντωσης αποτέλεσε ο υποστράτηγος Σουχάρτο, που ανέλαβε τη θέση του διοικητή των ενόπλων δυνάμεων και αρνήθηκε να παραιτηθεί όταν έλαβε σχετική εντολή από τον Σουκάρνο. Διατήρησε τη θέση του ως διοικητής της Στρατηγικής Διοίκησης Εφέδρων του στρατού. Ο στρατηγός Σουχάρτο ηγήθηκε των αιματηρών αντικομμουνιστικών εκκαθαρίσεων, στις οποίες σκοτώθηκαν εκατοντάδες χιλιάδες ύποπτοι.

Παράλληλα, στη διοίκηση δόθηκε η εξουσία να κηρύσσει στρατιωτικό νόμο χωρίς να χρειάζεται πρώτα να ζητήσει την έγκριση του προέδρου. Με αυτή τη νέα εξουσία, ο Σουχάρτο κήρυξε στρατιωτικό νόμο στη Σουμάτρα την 1η Οκτωβρίου.

Αποτέλεσμα της βίαιης καταστολής, με τους αριθμούς να μην συγκλίνουν πλήρως, ήταν μισό εκατομμύριο θάνατοι κατά το διάστημα 1965-66. Ο συγκεκριμένος αριθμός προέρχεται από τη Διεθνή Αμνηστία και αναγράφεται από την πλειονότητα των υπολοίπων πηγών. Ωστόσο, η Λανγκ, με τη δική της έρευνα, κάνει λόγο για θύματα της σφαγής που προσεγγίζουν το ένα εκατομμύριο. Εκτός των μαζικών δολοφονιών, η Διεθνής Αμνηστία αναφέρεται σε συλλήψεις, βασανιστήρια, εξαφανίσεις, αυθαίρετη κράτηση και καταναγκαστική εργασία, που διήρκεσαν για πολλά χρόνια αργότερα.

Όσον αφορά τον πρόεδρο Σουκάρνο, αναγκάστηκε να παραδώσει εξουσίες έκτακτης ανάγκης στον στρατηγό Σουχάρτο το 1966, με τον ανώτατο αξιωματικό να αναλαμβάνει πρόεδρος τον επόμενο χρόνο, κυβερνώντας την Ινδονησία για 31 χρόνια.

Υποκίνηση της σφαγής από τη Δύση;

Μεγάλο μέρος της ιστορικής έρευνας αμφισβητεί το αφήγημα της κομμουνιστικής συνωμοσίας πίσω από τις δολοφονίες των στρατηγών. Η Deutsche Welle αναφέρεται στον ρόλο των ΗΠΑ, την οποία θεωρεί, με βάση τα έγγραφα που ήρθαν στο φως τα επόμενα χρόνια, άμεσα εμπλεκόμενη στη μαζική εξόντωση.

Ειδικότερα, υποστηρίζει ότι οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους –ιδίως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Αυστραλία– υποστήριξαν τον ινδονησιακό στρατό με πληροφορίες, στρατιωτική, οικονομική και πολιτική βοήθεια. Έγγραφα που έχουν αποχαρακτηριστεί βάσει του Νόμου περί Ελευθερίας της Πληροφόρησης των ΗΠΑ δείχνουν ότι η Ουάσινγκτον παρείχε στον ινδονησιακό στρατό καταλόγους φερόμενων μελών του PKI, προσφέροντας «βοήθεια όπου μπορούσε» και ήταν πρόθυμη να «διαδώσει την ιστορία της ενοχής, της προδοσίας και της βαρβαρότητας του PKI».

Βέβαια, η φερόμενη εμπλοκή των ΗΠΑ στα ζητήματα της Ινδονησίας, αποτελεί για την DW ένα ευρύτερο μοτίβο Ψυχρού Πολέμου. Χώρες όπως η Γουατεμάλα, η Κούβα, το Ιράκ, το Ιράν και το Βιετνάμ, είναι μερικά μόνο παραδείγματα που υπέστησαν άμεση ή έμμεση εμπλοκή των ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, που επιτάχυναν τις πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις, τη μαζική βία και, τελικά, την αποτυχία των καθεστώτων που αναδύθηκαν.

Αντίστοιχα, για το ζήτημα των ξένων παρεμβάσεων ασχολήθηκε και ο «Guardian». Η βρετανική εφημερίδα, το 2021, επικαλέστηκε αποχαρακτηρισμένα έγγραφα του βρετανικού υπουργείου Εξωτερικών, τα οποία φανέρωναν ότι οι Βρετανοί προπαγανδιστές υποκίνησαν κρυφά αντικομμουνιστές , συμπεριλαμβανομένων στρατηγών του στρατού, να εξαλείψουν το PKI.

Καθώς οι σφαγές ξεκίνησαν τον Οκτώβριο του 1965, Βρετανοί αξιωματούχοι ζήτησαν την «εξάλειψη του PKI και όλων των κομμουνιστικών οργανώσεων». Το έθνος, προειδοποίησαν, θα βρισκόταν σε κίνδυνο «όσο οι κομμουνιστές ηγέτες είναι ελεύθεροι και οι απλοί και οι υποστηρικτές τους μένουν ατιμώρητοι».

Σύμφωνα με τον «Guardian», η Βρετανία εξαπέλυσε προπαγανδιστική επίθεση κατά της Ινδονησίας σε απάντηση στην εχθρότητα του προέδρου Σουκάρνο απέναντι στην απειλή κατά των πρώην αποικιών της που συγκρότησαν την ομοσπονδία της Μαλαισίας, η οποία από το 1963 οδήγησε σε μια σύγκρουση χαμηλού επιπέδου και ένοπλες εισβολές του ινδονησιακού στρατού πέρα από τα σύνορα. Το 1965, εξειδικευμένοι προπαγανδιστές από το τμήμα έρευνας πληροφοριών (IRD) του υπουργείου Εξωτερικών στάλθηκαν στη Σιγκαπούρη για να παράγουν προπαγάνδα με στόχο την υπονόμευση του καθεστώτος του Σουκάρνο, του οποίου υποστηρικτής ήταν το ΡΚΙ.

Εμβαθύνοντας στην έρευνά του, το μέσο ενημέρωσης αποκάλυψε ότι η Κεντρική Υπηρεσία Επικοινωνιών της Κυβέρνησης (GCHQ) είχε τη δυνατότητα να παρακολουθήσει και να διαβάσει τις επικοινωνίες της ινδονησιακής κυβέρνησης, ενώ ο σταθμός παρακολούθησης Chai Keng στη Σιγκαπούρη επέτρεπε στους Βρετανούς να παρακολουθούν την πρόοδο των στρατιωτικών μονάδων που συμμετείχαν στην καταστολή του PKI.

Πηγές: jstor.org, dw.com, bbc.com, hrw.org, theconversation.com, theguardian.com, indonesia1965.org