Σχολική διαμεσολάβηση: Από τις σχολικές αίθουσες του Ρεθύμνου στη θεσμική αναγνώριση

Γράφει ο Μανούσος Μαραγκάκης*

Μπορεί ένα σχολείο να μάθει στους μαθητές του όχι μόνο να λύνουν μια διαφωνία, αλλά και να ακούν πραγματικά ο ένας τον άλλον;

Μπορεί μια σύγκρουση ανάμεσα σε δύο εφήβους να γίνει αφορμή για μάθημα δημοκρατίας, ενσυναίσθησης και υπευθυνότητας;

Και μπορεί η ίδια η σχολική κοινότητα να αναλάβει μέρος της ευθύνης για την ειρηνική επίλυση των διαφορών της;

Η απάντηση που εδώ και χρόνια δίνουν αρκετά σχολεία του Ρεθύμνου είναι «ναι».

Πρόκειται για τη σχολική διαμεσολάβηση, μια πρακτική που έχει ήδη διαγράψει μια σημαντική πορεία στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση του νομού και η οποία αποκτά σήμερα ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς το Υπουργείο Δικαιοσύνης επιχειρεί, μέσω του νέου Κώδικα Εναλλακτικής Επίλυσης Διαφορών, να της δώσει για πρώτη φορά ένα σαφές νομοθετικό πλαίσιο.

Η συγκυρία είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα για το Ρέθυμνο καθώς στον κοινό νου φέρνει την κοινωνική αναπαράσταση του ΄΄ σασμού΄΄.

Γιατί εδώ η σχολική διαμεσολάβηση δεν ξεκινά τώρα.

Έχει ήδη εφαρμοστεί.

Έχει δοκιμαστεί.

Έχει αξιολογηθεί μέσα από την πράξη.

Έχει μεταφερθεί από σχολείο σε σχολείο.

Και έχει δημιουργήσει ΄΄από τα κάτω΄΄ ένα δίκτυο εκπαιδευτικών και μαθητών που τα τελευταία χρόνια εργάζονται συστηματικά προς αυτή την κατεύθυνση.

Μια ιστορία που έχει ξεκινήσει εδώ και χρόνια.**

Η παρουσία της σχολικής διαμεσολάβησης στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Ρεθύμνου δεν αποτελεί πρόσφατο φαινόμενο. Ήδη από το 2013 καταγράφεται πρόγραμμα στο 4ο Γυμνάσιο Ρεθύμνου με τίτλο «Σχολική διαμεσολάβηση: Ειρηνική αντιμετώπιση διαφορών και συγκρούσεων στο σχολείο».

Τα επόμενα χρόνια η πρακτική συνεχίστηκε και επεκτάθηκε.

Ιδιαίτερη θέση κατέχει το 3ο Γυμνάσιο Ρεθύμνου, όπου, σύμφωνα με τη Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ρεθύμνου, προγράμματα σχολικής διαμεσολάβησης υλοποιούνται κάθε χρόνο από το σχολικό έτος 2018-19. Η εμπειρία του σχολείου αποτέλεσε στη συνέχεια σημείο αναφοράς και για άλλες σχολικές μονάδες.

Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία.

Γιατί δείχνει ότι η σχολική διαμεσολάβηση δεν ήταν ένα πρόγραμμα που εμφανίστηκε για μία χρονιά και στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε. Δημιουργήθηκε σταδιακά συσσωρευμένη εμπειρία.

Εκπαιδευτικοί εκπαιδεύτηκαν.

Μαθητές ανέλαβαν ρόλους διαμεσολαβητών.

Σχολεία δοκίμασαν τη διαδικασία.

Και η εμπειρία άρχισε να διαχέεται.

«Μαθαίνουμε να ακούμε, να συζητάμε, να επιλύουμε».**

Η προσπάθεια πήρε πιο οργανωμένη μορφή με τη δημιουργία του Τοπικού Θεματικού Δικτύου Αγωγής Υγείας «Σχολική Διαμεσολάβηση: Μαθαίνουμε να Ακούμε, να Συζητάμε, να Επιλύουμε…» από τη Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ρεθύμνου.

Η φράση του τίτλου είναι ίσως ο καλύτερος τρόπος για να καταλάβουμε τη φιλοσοφία της πρακτικής.

Η διαμεσολάβηση δεν σημαίνει ότι οι μαθητές καλούνται να αποφασίσουν ποιος έχει δίκιο.

Ούτε ότι υποκαθιστούν τους εκπαιδευτικούς ή τη διοίκηση του σχολείου.

Οι μαθητές-διαμεσολαβητές εκπαιδεύονται να ακούν, να αναγνωρίζουν συναισθήματα και ανάγκες, να βοηθούν τους εμπλεκόμενους να εκφράσουν τη δική τους πλευρά και να αναζητήσουν μια κοινά αποδεκτή λύση.

Η διαδικασία βασίζεται στον διάλογο, την ενεργητική ακρόαση, την ενσυναίσθηση και την εθελοντική συμμετοχή.

Με άλλα λόγια, ο στόχος δεν είναι απλώς να τελειώσει ένας καβγάς.

Είναι να μάθουν οι μαθητές πώς να διαχειρίζονται μια σύγκρουση.

Από το 3ο Γυμνάσιο σε ένα ευρύτερο δίκτυο**

Η εμπειρία του 3ου Γυμνασίου δεν έμεινε απομονωμένη. _https://3gymreth.gr/archives/210727_

Στο πλαίσιο των δράσεων της Διεύθυνσης Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ρεθύμνου πραγματοποιήθηκαν επιμορφώσεις εκπαιδευτικών, διαδικτυακές συναντήσεις, μαθητικές συναντήσεις και παρουσιάσεις καλών πρακτικών.

Σε μία από αυτές τις μαθητικές συναντήσεις συμμετείχαν 285 μαθητές και μαθήτριες από 30 σχολεία και 14 Διευθύνσεις Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης της χώρας.

Σε άλλη επιμορφωτική δράση συμμετείχαν 85 εκπαιδευτικοί από το Ρέθυμνο και την Ημαθία. Παράλληλα, οργανώθηκαν κύκλοι επιμόρφωσης 16 και 10 διδακτικών ωρών για εκπαιδευτικούς που θα αναλάμβαναν την προετοιμασία και υποστήριξη ομάδων σχολικής διαμεσολάβησης.

Επομένως, η εμπειρία του Ρεθύμνου δεν περιορίστηκε στην τοπική σχολική πραγματικότητα.

Έγινε μέρος ενός ευρύτερου δικτύου ανταλλαγής εμπειριών συνδέοντας τους θεσμούς του συμβούλου σχολικής ζωής και του συντονιστή σχολικής διαμεσολάβησης.

Και άλλα σχολεία του Ρεθύμνου μπαίνουν στη διαδικασία.**

Η πρακτική έχει εφαρμοστεί και σε άλλες σχολικές μονάδες του νομού και αξιοποιεί τους πρόσφατους οδηγούς του ΙΕΠ.

Τα τελευταία χρόνια μάλιστα η θεματική συνεχίζει να διευρύνεται από σχολείο σε σχολείο.

Το πρόγραμμα είχε ως στόχο την πρόληψη και αποτελεσματική διαχείριση των συγκρούσεων μέσα από την επιμόρφωση εκπαιδευτικών και μαθητών σε σύγχρονες πρακτικές σχολικής διαμεσολάβησης και αντιμετώπισης του σχολικού εκφοβισμού.

Έτσι, η σχολική διαμεσολάβηση στο Ρέθυμνο δεν αποτελεί πλέον μία πρακτική ενός μόνο σχολείου.

Έχει αρχίσει να διαμορφώνει μια τοπική εκπαιδευτική παράδοση με τοπική δικτύωση.

Και τώρα έρχεται η νομοθεσία.**

Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα αποκτά ιδιαίτερη σημασία το επίκαιρο σχέδιο νόμου του Υπουργείου Δικαιοσύνης με τίτλο:

«Κώδικας Εναλλακτικής Επίλυσης Διαφορών και άλλες διατάξεις».**

Το σχέδιο νόμου εντάσσει τη σχολική διαμεσολάβηση σε ειδικό κεφάλαιο και προβλέπει ειδικές ρυθμίσεις στα άρθρα 103 έως 111.

Η ίδια η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου παρουσιάζει τον νέο Κώδικα ως την πρώτη ενιαία και συστηματική αποτύπωση των βασικών μορφών εναλλακτικής επίλυσης διαφορών στην ελληνική έννομη τάξη. Παράλληλα, το Υπουργείο αναφέρει ρητά την προώθηση της σχολικής και πανεπιστημιακής διαμεσολάβησης ως μέρος των δράσεων εξωστρέφειας και εκπαίδευσης.

Εδώ βρίσκεται και η ιδιαίτερη αξία της τοπικής εμπειρίας.

Η νομοθεσία έρχεται να συναντήσει μια πρακτική που στο Ρέθυμνο έχει ήδη δοκιμαστεί.

Τι προβλέπει το νέο πλαίσιο.**

Το προτεινόμενο θεσμικό πλαίσιο προβλέπει τη δυνατότητα δημιουργίας ομάδας μαθητών-διαμεσολαβητών στη σχολική μονάδα, υπό την εποπτεία Συντονιστή.

Προβλέπει επίσης βασικές αρχές όπως:

εθελοντική συμμετοχή,

εμπιστευτικότητα,

ουδετερότητα,

αμεροληψία.

Ο Συντονιστής αξιολογεί εάν ένα περιστατικό είναι κατάλληλο για διαμεσολάβηση, λαμβάνοντας υπόψη, μεταξύ άλλων, την ένταση του περιστατικού και την ασφάλεια των συμμετεχόντων.

Προβλέπεται ακόμη ειδική εκπαίδευση των μαθητών-διαμεσολαβητών.

Και εδώ η πρόβλεψη του νομοσχεδίου συναντά άμεσα την εμπειρία του Ρεθύμνου:

Οι εκπαιδευτικοί και τα σχολεία που εφαρμόζουν ήδη τη διαμεσολάβηση γνωρίζουν στην πράξη ότι ο ρόλος του μαθητή-διαμεσολαβητή απαιτεί προετοιμασία, εκπαίδευση και συνεχή υποστήριξη.

Από την τιμωρία στον διάλογο.**

Η σημαντικότερη ίσως αλλαγή δεν είναι νομική αλλά παιδαγωγική.

Η παραδοσιακή αντιμετώπιση μιας μαθητικής σύγκρουσης συχνά στηρίζεται στο ερώτημα:

«Ποιος παραβίασε τον κανόνα και ποια ποινή πρέπει να επιβληθεί;»

Η σχολική διαμεσολάβηση εισάγει μια διαφορετική λογική:

Τι συνέβη;

Πώς αισθάνθηκαν οι εμπλεκόμενοι;

Ποιες ανάγκες υπάρχουν;

Τι μπορεί να γίνει ώστε η σύγκρουση να αποκατασταθεί;

Αυτό δεν σημαίνει ότι η διαμεσολάβηση μπορεί ή πρέπει να αντικαταστήσει κάθε άλλη μορφή διαχείρισης ενός σοβαρού περιστατικού.

Σημαίνει όμως ότι η σχολική κοινότητα αποκτά ένα επιπλέον παιδαγωγικό εργαλείο.

Ένα εργαλείο που δίνει στους μαθητές ενεργό ρόλο.

Το κρίσιμο στοίχημα της θεσμοθέτησης.**

Η επικείμενη θεσμοθέτηση δημιουργεί και ένα σημαντικό ερώτημα:

Τι θα συμβεί όταν μια πρακτική που μέχρι σήμερα στηριζόταν κυρίως στην πρωτοβουλία και το μεράκι εκπαιδευτικών αποκτήσει θεσμικό χαρακτήρα;

Η απάντηση θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την εφαρμογή.

Η σχολική διαμεσολάβηση δεν μπορεί να λειτουργήσει ως ακόμη μία υποχρέωση που προστίθεται στον ήδη επιβαρυμένο εκπαιδευτικό.

Χρειάζεται επιμόρφωση.

Χρειάζεται χρόνος.

Χρειάζεται υποστήριξη.

Χρειάζεται συνέχεια.

Και κυρίως χρειάζεται να διατηρήσει τον παιδαγωγικό της χαρακτήρα.

Γιατί η αξία της δεν βρίσκεται μόνο στο εάν θα επιλυθεί μια συγκεκριμένη σύγκρουση.

Βρίσκεται στο ότι ένας έφηβος μαθαίνει να ακούει τον άλλο.

Μαθαίνει να διαφωνεί χωρίς να προσβάλλει.

Μαθαίνει να αναγνωρίζει τη δική του ευθύνη.

Μαθαίνει ότι μια σύγκρουση δεν οδηγεί υποχρεωτικά στη νίκη του ενός και στην ήττα του άλλου.

Το Ρέθυμνο έχει ήδη μια σημαντική παρακαταθήκη.**

Ίσως λοιπόν η επικείμενη θεσμοθέτηση αποτελεί μια καλή ευκαιρία να ξαναδούμε την εμπειρία των σχολείων του Ρεθύμνου.

Να καταγράψουμε τι λειτούργησε.

Να δούμε τι δυσκολίες υπήρξαν.

Να ακούσουμε τους εκπαιδευτικούς.

Να ακούσουμε κυρίως τους μαθητές που ανέλαβαν τον ρόλο του διαμεσολαβητή.

Και να απαντήσουμε σε ένα ερώτημα που είναι σημαντικότερο από το πόσα περιστατικά επιλύθηκαν:

Άλλαξε η κουλτούρα του σχολείου;

Γιατί αυτός είναι ο πραγματικός στόχος.

Όχι απλώς να έχουμε λιγότερους καβγάδες.

Αλλά να έχουμε νέους ανθρώπους που ξέρουν πώς να διαχειρίζονται τη διαφωνία.

Η σχολική διαμεσολάβηση δεν υπόσχεται ένα σχολείο χωρίς συγκρούσεις.

Προσπαθεί να δημιουργήσει ένα σχολείο όπου οι συγκρούσεις μπορούν να γίνουν αντικείμενο διαλόγου.

Και αυτό είναι, τελικά, ένα πολύ μεγαλύτερο παιδαγωγικό εγχείρημα.

Από το Ρέθυμνο, ένα μήνυμα για το σχολείο του αύριο.**

Η ιστορία της σχολικής διαμεσολάβησης στο Ρέθυμνο παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα αντιστροφή.

Συνήθως η νομοθεσία προηγείται της εφαρμογής.

Εδώ, σε σημαντικό βαθμό, η εκπαιδευτική πράξη προηγήθηκε της θεσμικής αναγνώρισης.

Εκπαιδευτικοί και μαθητές δοκίμασαν στην πράξη μια διαφορετική αντίληψη για τη σύγκρουση.

Σχολεία δημιούργησαν ομάδες.

Η υπεύθυνη Σχολικών Δραστηριοτήτων της ΔΔΕ δημιούργησε δίκτυο και οργάνωσε επιμορφώσεις.

Η εμπειρία διαδόθηκε.

Και τώρα η Πολιτεία επιχειρεί να δημιουργήσει το θεσμικό πλαίσιο.**

Από το «μαθαίνουμε να ακούμε, να συζητάμε, να επιλύουμε» μπορούμε ίσως να περάσουμε στο επόμενο βήμα:

«Μαθαίνουμε να συνυπάρχουμε».

Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη αξία της σχολικής διαμεσολάβησης.

Γιατί το σχολείο δεν είναι μόνο ο χώρος όπου μαθαίνουμε μαθηματικά, γλώσσα, ιστορία και φυσικές επιστήμες.

Είναι και ο χώρος όπου μαθαίνουμε πώς να ζούμε μαζί με τους άλλους.

Και σε αυτό το μάθημα, τα σχολεία του Ρεθύμνου έχουν ήδη αρκετά χρόνια εμπειρίας.

Η σχολική διαμεσολάβηση και η παράδοση του κρητικού σασμού, αν και διαφέρουν ως προς τη φύση και τον τρόπο λειτουργίας τους, συναντώνται στην κοινή επιδίωξη της συμφιλίωσης και της αποκατάστασης των σχέσεων. Μέσα από τη σχολική διαμεσολάβηση, οι μαθητές καλλιεργούν τον διάλογο, την ενσυναίσθηση, τον αλληλοσεβασμό και την ανάληψη ευθύνης. Για το Ρέθυμνο, η σύνδεση αυτή του σασμού αποτελεί μια ευκαιρία δημιουργικής αξιοποίησης της τοπικής παράδοσης, ενισχύοντας την ειρηνική συνύπαρξη και τη δημοκρατική κουλτούρα στο σύγχρονο σχολείο.

Ο κ. Μαραγκάκης είναι Επίτιμος Διευθυντής Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Δρ. της Σχολής Επιστημών της Διοίκησης του Παν. Αιγαίου.