Δημοκρατία, αγορές και κράτος σε αναζήτηση μιας νέας ισορροπίας

Μπορεί η δημοκρατία να καθορίσει την πορεία της οικονομίας; Ποιος είναι ο ρόλος του χρηματοπιστωτικού συστήματος και με ποιους τρόπους σχεδιάζεται μια αποτελεσματική βιομηχανική πολιτική;

Αυτά τα ερωτήματα κλήθηκαν να απαντήσουν οι ομιλητές της συζήτησης, στο πλαίσιο του Athens Democracy Forum, το οποίο διοργανώνεται από το Democracy & Culture Foundation σε συνεργασία με τους The New York Times από τις 29 Σεπτεμβρίου έως την 1η Οκτωβρίου.

Δημοκρατία, κράτος και χρηματοπιστωτικό σύστημα

Καθώς τα κράτη καλούνται να αντιμετωπίσουν ολοένα και πιο σύνθετες προκλήσεις, την ώρα που οι οικονομικές τους δυνατότητες είναι συχνά περιορισμένες, η λειτουργία του χρηματοπιστωτικού συστήματος αποκτά ιδιαίτερη σημασία, τόνισε στην παρουσίασή του ο κ. Γιώργος Χατζηνικολάου, Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου της Τράπεζας Πειραιώς.

Το χρηματοπιστωτικό σύστημα λειτουργεί ως μηχανισμός κατανομής κεφαλαίων, κατευθύνοντας πόρους προς επενδύσεις ανάλογα με τον κίνδυνο, την πληροφόρηση και τις αναμενόμενες αποδόσεις. Όταν οι κίνδυνοι δεν μπορούν να αξιολογηθούν σωστά ή υπάρχει έλλειψη πληροφόρησης, σημαντικές οικονομικές και κοινωνικές προτεραιότητες ενδέχεται να μην εξασφαλίσουν την απαραίτητη χρηματοδότηση. Επομένως, η αποτελεσματικότητα της δημοκρατικής διακυβέρνησης εξαρτάται όχι μόνο από τη λήψη ορθών πολιτικών αποφάσεων, αλλά και από την ικανότητα του χρηματοπιστωτικού συστήματος να κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους.

Παράλληλα, καταγράφεται μια σημαντική αναντιστοιχία μεταξύ του «εκλογικού», του «χρηματοπιστωτικού» και του «διαγενεακού ρολογιού». Οι κυβερνήσεις λειτουργούν μέσα σε σύντομους εκλογικούς κύκλους και οι επενδυτές έχουν εντελώς διαφορετικούς χρονικούς ορίζοντες, την ώρα που πολλές στρατηγικές προκλήσεις απαιτούν δεκαετίες για να αντιμετωπιστούν, με τα οφέλη τους να αφορούν κυρίως τις επόμενες γενιές.

Για τον λόγο αυτό, τα δημοκρατικά κράτη οφείλουν να είναι προσεκτικά όταν αντικαθιστούν τους μηχανισμούς της αγοράς με αμιγώς πολιτικές αποφάσεις. Οι πολιτικές είναι πιθανότερο να αποβούν αποτελεσματικές όταν λαμβάνουν υπόψη τον τρόπο λειτουργίας των αγορών, καθώς και τα κίνητρα των επενδυτών.

Το κράτος πρέπει να λειτουργεί ως «διαιτητής»: να θέτει σαφείς και δίκαιους κανόνες, να προστατεύει τη διαφάνεια και τον ανταγωνισμό, να αντιμετωπίζει προβλήματα που η αγορά δεν μπορεί να διαχειριστεί και να δημιουργεί συνθήκες που ενθαρρύνουν τις μακροπρόθεσμες επενδύσεις.

Ο κ. Χατζηνικολάου κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η δημοκρατία καθορίζει τον κοινό σκοπό, το κράτος τον μετατρέπει σε πολιτική και το χρηματοπιστωτικό σύστημα καθορίζει σε σημαντικό βαθμό αν και πώς αυτές οι προτεραιότητες μπορούν να χρηματοδοτηθούν και να διατηρηθούν στον χρόνο. Τέλος, αναφερόμενος στην Τεχνητή Νοημοσύνη, σημείωσε ότι δεν είναι ακόμη σαφές αν και με ποιον τρόπο θα δημιουργήσει συνολικά θετικές επιπτώσεις, καθώς τα σήματα της αγοράς και οι μακροπρόθεσμες συνέπειές της δεν μπορούν ακόμη να αξιολογηθούν με βεβαιότητα.

Από τη διόρθωση των αγορών στη διαμόρφωσή τους

Ο ρόλος του κράτους δεν περιορίζεται μόνο στη διόρθωση των αποτυχιών της αγοράς, αλλά επεκτείνεται και στη διαμόρφωση των ίδιων των αγορών, καθώς και στη δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών για επενδύσεις και καινοτομία, επεσήμανε στη δική του τοποθέτηση ο κ. Simon Reid-Henry, Ερευνητικός Καθηγητής στο Ινστιτούτο Έρευνας για την Ειρήνη του Όσλο (PRIO).

Το κράτος μπορεί να επηρεάζει την κατεύθυνση των επενδύσεων, να παρέχει αξιόπιστη πληροφόρηση και να δημιουργεί κίνητρα, ώστε οι επενδυτές να λαμβάνουν αποφάσεις που συμβάλλουν σε ευρύτερους κοινωνικούς στόχους. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε ζητήματα όπως η κλιματική κρίση, όπου απαιτούνται πράσινες επενδύσεις και επιδοτήσεις για τις νέες τεχνολογίες.

Παράλληλα, η κρατική παρέμβαση μπορεί να αποβεί καθοριστική για την προστασία της κοινωνικής ισορροπίας. Για παράδειγμα, στην εποχή των ψηφιακών πλατφορμών, η απουσία επαρκούς ρύθμισης ενδέχεται να διευρύνει τις ανισότητες ή να προκαλέσει προβλήματα στην πρόσβαση και την ποιότητα της πληροφόρησης. Η πολιτική ενημέρωση δεν είναι ισότιμα κατανεμημένη, γεγονός που καθιστά τη διαφάνεια και την πρόσβαση σε αξιόπιστες πηγές θεμελιώδεις για τη λειτουργία της δημοκρατίας.

Επιπλέον, κανένα από αυτά τα ζητήματα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά σε εθνικό επίπεδο. Η οικονομία, οι χρηματοπιστωτικές αγορές, η κλιματική αλλαγή και η διάδοση της παραπληροφόρησης έχουν διεθνή διάσταση. Επομένως, τόσο το κόστος αντιμετώπισης της κλιματικής κρίσης όσο και οι επιπτώσεις της παραπληροφόρησης απαιτούν συνεργασία και συντονισμό σε παγκόσμια κλίμακα.

Συνεπώς, κατέληξε, ο στόχος δεν είναι απλώς να διορθώνεται η αγορά όταν αποτυγχάνει, αλλά να διαμορφώνονται οι κανόνες και οι συνθήκες εκείνες, μέσα στις οποίες οι αγορές θα λειτουργούν προς όφελος της κοινωνίας, της δημοκρατίας και της μακροπρόθεσμης ανάπτυξης.

Αναφορικά με την Τεχνητή Νοημοσύνη, σημείωσε ότι συχνά αντιπαραβάλλονται δύο διαφορετικά μοντέλα. Από τη μία πλευρά, το αμερικανικό μοντέλο βασίζεται περισσότερο στην ιδιωτική πρωτοβουλία και στην ανάπτυξη της τεχνολογίας από την αγορά. Η προσέγγιση αυτή μπορεί να δημιουργεί νέες ευκαιρίες, αλλά παράλληλα προκαλεί προβλήματα που οι κυβερνήσεις ενδέχεται να δυσκολεύονται να ελέγξουν, εντείνοντας την ανησυχία για τις κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις. Αντίθετα, το κινεζικό μοντέλο χαρακτηρίζεται από ισχυρότερη κρατική κατεύθυνση και αυστηρό έλεγχο της τεχνολογικής ανάπτυξης.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο ρόλος του κράτους μπορεί να είναι κυρίως αυτός του «διαιτητή». Δεν είναι απαραίτητο να καθορίζει κάθε πτυχή της τεχνολογικής εξέλιξης, αλλά οφείλει να θεσπίζει σαφείς κανόνες για τη διαφάνεια, την υπευθυνότητα, την προστασία των πολιτών και τον ανταγωνισμό, διαμορφώνοντας έτσι τους όρους του παιχνιδιού.

Στρατηγικός μετασχηματισμός και η Ευρώπη ως δημοκρατικό καταφύγιο

Στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος βρέθηκε στη συνέχεια η αναζήτηση μιας ισορροπίας ανάμεσα στον στρατηγικό μετασχηματισμό και την προοπτική της Ευρώπης ως ενός δημοκρατικού και ασφαλούς καταφυγίου. Στη συζήτηση, την οποία συντόνισε η κυρία Liz Alderman, Δημοσιογράφος και πρώην Ανταποκρίτρια των New York Times στο Παρίσι, οι συμμετέχοντες έπιασαν το νήμα από την προηγούμενη ενότητα. Αυτή τη φορά, επιχείρησαν να απαντήσουν στο ερώτημα αν υφίσταται ένας ενδιάμεσος δρόμος ανάμεσα στο δυτικό και το κινεζικό μοντέλο – ένας δρόμος που θα μπορούσε να συνδυάσει τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και την αποτελεσματικότητα με την ενεργό συμμετοχή των πολιτών και τη διαμόρφωση κοινωνικής συναίνεσης.

Από την πλευρά του, ο κ. Zhang Weiwei, Καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Διευθυντής του China Institute στο Πανεπιστήμιο Fudan, παρουσίασε τη διαφορετική προσέγγιση της Κίνας γύρω από τη δημοκρατία, την οικονομική διακυβέρνηση και τον ρόλο του κράτους. Σύμφωνα με τον ίδιο, σε ό,τι αφορά την καταπολέμηση της φτώχειας, το κινεζικό μοντέλο έχει αποδειχθεί πιο αποτελεσματικό από το αμερικανικό. Αντίστοιχα, στον τομέα της κλιματικής διακυβέρνησης, σημείωσε ότι η Κίνα έχει αναπτύξει κομβικές ενεργειακές υποδομές μέσα από μια μακροπρόθεσμη στρατηγική που εκτείνεται σε βάθος 25ετίας. Η προσέγγιση αυτή, όπως εξήγησε, βασίζεται σε έναν πιο ολοκληρωμένο σχεδιασμό, στην προσπάθεια εξισορρόπησης μεταξύ παραδοσιακών και νέων τεχνολογιών και, κυρίως, στην ικανότητα άμεσης υλοποίησης των αποφάσεων.

Ο καθηγητής αναφέρθηκε στο μοντέλο του «δημοκρατικού συγκεντρωτισμού», υποστηρίζοντας ότι η διαδικασία λήψης αποφάσεων οφείλει να λαμβάνει υπόψη την κοινωνία και να λειτουργεί «από τον λαό και προς τον λαό», μέσα από ένα σύστημα διακυβέρνησης που συνδυάζει τον κεντρικό σχεδιασμό με την αποκέντρωση. Όπως τόνισε, παρά το γεγονός ότι η Κίνα αποτελεί μια χώρα τεράστιου μεγέθους, η διαβούλευση και η αναζήτηση συναίνεσης εντάσσονται ουσιαστικά στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων.

Ο κ. Owen Gaffney, Συν-επικεφαλής της Earth4All και ερευνητής σε θέματα παγκόσμιας βιωσιμότητας στο Ινστιτούτο Κοπέρνικος για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη στην Ουτρέχτη, επεσήμανε ότι το κεντρικό ερώτημα έγκειται στο κατά πόσο η δημοκρατία μπορεί να κινητοποιήσει την κοινωνία απέναντι σε μεγάλες προκλήσεις, όπως η κλιματική αλλαγή. Όπως ανέφερε, η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Ηνωμένο Βασίλειο έχουν ήδη μετασχηματίσει σημαντικά τις πολιτικές τους με στόχο τη μείωση των εκπομπών άνθρακα, ωστόσο απαιτείται ακόμη μεγαλύτερη και ταχύτερη δράση.

Παράλληλα, παρότι από τη δεκαετία του 1990 έχει σημειωθεί σημαντική οικονομική ανάπτυξη, τα οφέλη της δεν έχουν κατανεμηθεί ισότιμα εντός των κοινωνιών. Ως αποτέλεσμα, ένα μεγάλο μέρος των πολιτών δεν αισθάνεται ότι οι κυβερνήσεις λειτουργούν προς όφελός του, γεγονός που έχει συμβάλλει στη μείωση της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς. Το ζητούμενο, συνεπώς, είναι η κατάλληλη παρέμβαση στις αγορές, ώστε να αντιμετωπιστούν οι ανισότητες και οι δυσλειτουργίες που ανακύπτουν, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι η πράσινη μετάβαση θα τύχει ευρύτερης κοινωνικής στήριξης.

Σε αυτό το πλαίσιο, σημαντικό ρόλο μπορούν να διαδραματίσουν οι συνελεύσεις πολιτών, καθώς προσφέρουν τη δυνατότητα άμεσης συμμετοχής στη συζήτηση και στη διαμόρφωση προτάσεων για σύνθετα ζητήματα. Η συμμετοχή, η διαφάνεια, καθώς και η δίκαιη κατανομή των οφελών και του κόστους, μπορούν να συμβάλουν στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης και, τελικά, στην ικανότητα των δημοκρατικών κοινωνιών να κινητοποιούνται αποτελεσματικά απέναντι σε προκλήσεις, όπως η κλιματική αλλαγή.

Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.