Η νεολαία της Ευρώπης «ξυπνά», άδηλο προς τα πού αλλά ξυπνά

“Ό,τι σπέρνεις, θα θερίσεις” και το ευρω-ιερατείο των Βρυξελλών, με τις πολιτικές και τον άξονα Βερολίνο-Παρίσι με τους πρόθυμους συμμάχους, τους υποτακτικούς και ολίγους διαφωνούντες, μηδέ των νεόκοπων του συστήματος εξαιρουμένων σε Βαλτική και ανατολική νεοφιλελεσοσιαλ-new-age πτέρυγαν, “κατούρησαν στη θάλασσα, τώρα το βρίσκουν στο αλάτι”, αλλά το τι “φαγητό” θα σερβιριστεί ενιαία είναι προς το παρόν άδηλο ή με όρους νεολαίας “παίζεται στους δρόμους”...

Από τη στέγη και το σχολείο μέχρι τον πόλεμο, τη μετανάστευση και το ποιος θα παράγει την τροφή μας. Υπάρχει μια εικόνα που, αν τη δει κανείς αποσπασματικά, μπορεί εύκολα να την παρεξηγήσει.

Ένας δρόμος στη Γαλλία. Μια κατάληψη σχολείου. Επεισόδια σκληρά και συγκρουσιακά. Μια διαδήλωση για τα ενοίκια, τη στέγη και τις εξώσεις βροχηδόν, στην Ισπανία. Σκηνές φοιτητών στην Ιταλία. Μαθητές στη Γερμανία που λένε «όχι» στην προοπτική να υπηρετήσουν σε έναν ενδεχόμενο πόλεμο. Νέοι στην Ολλανδία που βρίσκονται δίπλα στους αγρότες-κτηνοτρόφους, σε μια ολοένα σκληρότερη σύγκρουση για το μέλλον της παραγωγής, της κτηνοτροφίας και της διατροφής με φυσικούς ή εργαστηριακούς όρους .Διαφορετικές χώρες. Διαφορετικά αιτήματα.

Αλλά πίσω απ’ όλα αυτά υπάρχει μια κοινή λέξη: μέλλον. Το μέλλον τους, που θα είναι το δικό τους παρόν και που σιγά-σιγά δε γίνεται ανεκτό να το ορίζουν άλλοι. Ίσως αυτό να είναι το πιο πολιτικό στοιχείο της ευρωπαϊκής πραγματικότητας σήμερα. Μια ολόκληρη γενιά αρχίζει να αναρωτιέται αν το μέλλον που της ετοιμάζουν είναι πράγματι δικό της.

Δεν είναι μόνο η Γαλλία

Στη Γαλλία, η “σπίθα” άναψε στα σχολεία. Οι μαθητές βγήκαν στον δρόμο για ελλείψεις εκπαιδευτικών, υπερφορτωμένες τάξεις, προβληματικές υποδομές, εξαντλητικά ωράρια και ένα εκπαιδευτικό σύστημα που συνδέει ολοένα περισσότερο την επιτυχία με τον ανταγωνισμό και την αξιολόγηση. Το κίνημα ξεκίνησε από τα προάστια του Παρισιού και μέσα σε λίγες ημέρες εξαπλώθηκε σε ολόκληρη τη χώρα. Δε χρειάζεται να συμφωνεί κανείς με κάθε μορφή της κινητοποίησης για να αναγνωρίσει το προφανές: η αιτία υπήρχε πριν από την ένταση. Αυτό είναι κάτι που η πολιτική εξουσία συχνά ξεχνά.

Όταν η κοινωνία φωνάζει, είναι πολύ πιο εύκολο να μιλήσεις για τους «ταραξίες» παρά για τους λόγους που έβγαλαν την κοινωνία στον δρόμο. Όταν φτιάχνεις προϋπολογισμό για συνθήκες πολεμικής οικονομίας (;;;) από κάπου περικόπτεις για τα αδιέξοδά σου τα κονδύλια, δημόσια παιδεία, υγεία, ενέργεια, νερό, υποδομές και μεταφορές. Εδώ ακριβώς αρχίζει η μεγάλη συζήτηση. Παραδόξως, ενώ η Γαλλία δονείται από μαθητικές και φοιτητικές κινητοποιήσεις, οι επικριτές τους βλέπουν μόχλευση από μετανάστες και πρόσφυγες.

Η Γαλλία έχει πραγματικό μεταναστευτικό πρόβλημα. Αλλά δεν είναι όλη η Γαλλία αυτό.

Ας μην κρυβόμαστε πίσω από λέξεις. Η Γαλλία έχει πραγματικές και σύνθετες μεταναστευτικές εντάσεις. Υπάρχουν προβλήματα ενσωμάτωσης, γκετοποίησης, κοινωνικών ανισοτήτων, εγκληματικότητας σε ορισμένες περιοχές, παράτυπης μετανάστευσης και σχέσεων ανάμεσα σε κοινότητες και κράτος. Η συζήτηση γι' αυτά δεν μπορεί να απαγορεύεται επειδή βολεύει πολιτικά τη μία ή την άλλη πλευρά. Αλλά υπάρχει και κάτι ακόμη που δεν μπορεί να σβήσει από την Ιστορία.

Η Γαλλία υπήρξε αποικιακή δύναμη. Η σημερινή γεωγραφία της γαλλικής μετανάστευσης δεν έπεσε από τον ουρανό. Η ίδια η γαλλική ιστοριογραφική και δημόσια τεκμηρίωση συνδέει την αποαποικιοποίηση με τα μεταπολεμικά μεταναστευτικά ρεύματα, ενώ σήμερα η Αφρική παραμένει η σημαντικότερη γεωγραφική προέλευση μεταναστών στη Γαλλία. Το 2023 ζούσαν στη χώρα περίπου 3,5 εκατομμύρια μετανάστες γεννημένοι στην Αφρική, ενώ το 2024 οι αφρικανικές χώρες αντιστοιχούσαν στο 45,9% των νέων εισόδων μεταναστών. Αυτό δε σημαίνει ότι κάθε σημερινό πρόβλημα της Γαλλίας «φταίει» στην αποικιοκρατία. Σημαίνει όμως ότι δεν μπορείς να συζητάς για τη μετανάστευση σαν να άρχισε η Ιστορία χθες το πρωί. Η αποικιακή σχέση, οι μεταπολεμικές ανάγκες εργατικού δυναμικού, οι πόλεμοι, οι ανισότητες και οι δεσμοί που δημιούργησε η ίδια η Γαλλία με τις πρώην αποικίες της αποτελούν μέρος του ιστορικού υποβάθρου της σημερινής πραγματικότητας.

Και όποιος θέλει πραγματικά να καταλάβει τη Γαλλία, οφείλει να γνωρίζει ολόκληρη την Ιστορία της.

Άλλο η κοινωνική οργή και άλλο οι “φυτευτοί”

Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά. Σε μια μεγάλη κοινωνική κινητοποίηση δεν είναι καθόλου παράξενο να επιχειρούν να παρεισφρήσουν ομάδες που έχουν διαφορετική ατζέντα από εκείνη της πλειοψηφίας. Το έχουμε δει στη Γαλλία. Το είδαμε και την εποχή των “Κίτρινων Γιλέκων”.

Το κίνημα γεννήθηκε από μια πραγματική κοινωνική αγανάκτηση για την ακρίβεια και το κόστος ζωής. Δεν ήταν δημιούργημα κάποιου “σκηνοθέτη”. Ωστόσο, μέσα και γύρω από αυτό αναπτύχθηκαν πολιτικά δίκτυα, από τη Δεξιά και την Ακροδεξιά μέχρι διάφορες άλλες οργανωμένες ομάδες, που επιχείρησαν να επηρεάσουν την κατεύθυνσή του, ακόμη και με ναζιστικές σημαίες. Η έρευνα του Le Monde είχε καταγράψει ήδη από το 2019 τον ρόλο προϋπαρχόντων δικτύων και της λεγόμενης “patriosphere” στην πρώτη φάση του κινήματος. Αυτό είναι το σημείο που χρειάζεται ψυχραιμία. Εάν σήμερα εμφανίζονται μέσα σε μια πραγματική κοινωνική κινητοποίηση ακραία στοιχεία, ακόμη και νεοναζιστικά σύμβολα ή οργανωμένες ομάδες παραβατικών στοιχείων ακόμη και από τα γκέτο, με σκοπό την προβοκάτσια, αυτά πρέπει να απομονώνονται και να ερευνώνται.

Δεν μπορούν όμως να γίνουν η εικόνα ολόκληρου του κινήματος. Γιατί τότε συμβαίνει κάτι πολύ βολικό για κάθε εξουσία: Ο μαθητής που ζητά καθηγητή εξαφανίζεται. Ο νέος που φοβάται για το μέλλον του εξαφανίζεται. Το σχολείο που καταρρέει εξαφανίζεται. Στη θέση τους εμφανίζεται μόνο η εικόνα του “ταραξία”. Η προβοκάτσια, αν υπάρχει, δεν πρέπει να ακυρώνει την κοινωνική αιτία.

Αλλά ούτε και η κοινωνική αιτία πρέπει να χρησιμοποιείται ως άλλοθι για βία. Αυτό είναι το δημοκρατικό όριο. Ομοίως η αστυνομική βία σε βάρος της νεολαίας δεν μπορεί να γίνει υποσημείωση. Γιατί υπάρχει και η άλλη πλευρά της σύγκρουσης.

Στη σημερινή γαλλική κρίση έχουν καταγραφεί σοβαρά περιστατικά βίας από διαδηλωτές εναντίον αστυνομικών και άλλων προσώπων. Αυτό είναι πραγματικό και δεν μπορεί να δικαιολογηθεί.

Υπάρχουν όμως ταυτόχρονα σοβαρές καταγγελίες για υπέρμετρη χρήση αστυνομικής βίας. Έχουν ανοίξει έρευνες για περιστατικά τραυματισμού ανηλίκων, ενώ ένας 15χρονος έχασε μέρος του χεριού του από έκρηξη χειροβομβίδας κατά τη διάρκεια αστυνομικής επέμβασης. Η Amnesty International έχει ζητήσει αποκλιμάκωση και έχει καταγγείλει χρήση δακρυγόνων, χειροβομβίδων και κρατήσεων σε βάρος ανηλίκων. Και εδώ υπάρχει μια λεπτή αλλά απολύτως κρίσιμη διαφορά.

Το κράτος έχει δικαίωμα να προστατεύσει τη δημόσια τάξη. Δεν έχει λευκή επιταγή. Όπως ο διαδηλωτής δεν έχει δικαίωμα να χτυπά έναν αστυνομικό, έτσι και η Αστυνομία δεν έχει δικαίωμα να αντιμετωπίζει μια ολόκληρη γενιά ως εσωτερικό εχθρό. Γιατί τότε η σύγκρουση δεν τελειώνει. Τροφοδοτείται.

Από τη Γαλλία στην Ισπανία, η γενιά που δε βρίσκει σπίτι

Μετά έρχεται η Ισπανία. Εκεί το πρόβλημα έχει άλλη μορφή. Δεν είναι ο καθηγητής που λείπει. Είναι το σπίτι που λείπει. Η υπόθεση της 87χρονης Maricarmen Abascal λειτούργησε ως καταλύτης για μια ήδη συσσωρευμένη στεγαστική κρίση. Οι διαδηλώσεις εξαπλώθηκαν, καθώς όλο και περισσότεροι νέοι και εργαζόμενοι διαπιστώνουν ότι το ενοίκιο μπορεί να απορροφήσει ένα τεράστιο κομμάτι του εισοδήματος. Στην Ισπανία, αυτή η στεγαστική κρίση οδηγεί σε εκλογές και το παράδοξο είναι πως έσκασε στα χέρια μίας κυβέρνησης που επιχείρησε να το λύσει με δύο νόμους τομή, τους οποίους τελικά καταψήφισε η αντιπολίτευση και μικροί σύμμαχοι της κυβέρνησης για να τη φέρουν σε αδιέξοδο, οπότε ο σοσιαλιστής πρωθυπουργός βρήκε την ευκαιρία για μια κίνηση υψηλού πολιτικού ρίσκου με ρελάνς εκλογών 7 μήνες νωρίτερα από το κανονικό.

Ο Γάλλος μαθητής ζητά σχολείο. Ο Ισπανός νέος ζητά σπίτι. Ο Ιταλός φοιτητής ζητά να μπορεί να σπουδάσει χωρίς να καταστρέφεται οικονομικά. Ο Γερμανός νέος ζητά να έχει λόγο για το αν θα βρεθεί σε έναν πόλεμο. Ο νέος Ολλανδός αγρότης ζητά να γνωρίζει αν θα έχει αύριο χωράφι και παραγωγή

Και αυτό δεν είναι ισπανική εξαίρεση. Στην Ιταλία οι φοιτητές ξαναβγαίνουν στους δρόμους για τα ενοίκια και το δικαίωμα στις σπουδές. Στο Μιλάνο, το κόστος ενός δωματίου μπορεί να φτάνει ακόμη και τα 700 ευρώ, ενώ οι διαθέσιμες φοιτητικές εστίες δεν επαρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες.

Η Ευρώπη δημιούργησε μια γενιά με πτυχία, δεξιότητες και προσδοκίες. Τώρα της λέει, νοίκιασε ένα δωμάτιο που δεν μπορείς να πληρώσεις.

Στη Γερμανία το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο σκληρό

Μέσα σε αυτό το κλίμα έρχεται και η Γερμανία. Εδώ η νεολαία δε συζητά μόνο για το αν θα βρει σπίτι ή δουλειά. Συζητά αν θα κληθεί να πάει να πολεμήσει.

Μαθητές και νέοι έχουν κινητοποιηθεί ενάντια στην προοπτική επαναφοράς της στρατιωτικής υπηρεσίας, σε μια Ευρώπη που βρίσκεται ξανά μέσα σε ένα περιβάλλον έντονης γεωπολιτικής αντιπαράθεσης και πολέμου στην Ουκρανία. Το ερώτημα είναι αναπόφευκτο. Ποιος αποφασίζει για τον πόλεμο και ποιος πληρώνει τελικά το τίμημά του; Δεν είναι ερώτημα φιλορωσικό.

Δεν είναι ερώτημα φιλοδυτικό. Δεν είναι καν υποχρεωτικά ερώτημα υπέρ ή κατά της άμυνας.

Είναι ερώτημα δημοκρατίας. Όταν μια γενιά καλείται να αναλάβει το κόστος μιας στρατιωτικής επιλογής, δικαιούται να συμμετέχει στη συζήτηση για το πού οδηγείται η Ευρώπη.

Στην Ολλανδία το χωράφι συναντά το εργαστήριο

Στην Ολλανδία το μέτωπο είναι διαφορετικό. Οι αγρότες συγκρούονται με πολιτικές περιορισμού των εκπομπών αζώτου και με αλλαγές που επηρεάζουν ιδιαίτερα τη ζωική παραγωγή. Οι κινητοποιήσεις δείχνουν ότι η αγροτική μετάβαση δεν είναι απλώς τεχνικό ζήτημα περιβαλλοντικής πολιτικής. Είναι κοινωνικό και οικονομικό ζήτημα. Και εδώ η νεολαία συναντά τον αγρότη σε μια ευρύτερη συζήτηση για το μοντέλο διατροφής της επόμενης ημέρας. Φυτικές πρωτεΐνες. Νέες τεχνολογίες. Καλλιεργημένο κρέας. Εναλλακτικές μορφές παραγωγής. Η συζήτηση αυτή είναι υπαρκτή και εξελίσσεται γρήγορα.

Αλλά χρειάζεται μια κρίσιμη διάκριση: Άλλο η τεχνολογική και διατροφική μετάβαση. Άλλο η αυθαίρετη θέση ότι ο αγρότης-κτηνοτρόφος «πρέπει να εξαφανιστεί για να έρθει το εργαστηριακό κρέας». Αυτό δεν τεκμηριώνεται ως ενιαίο σχέδιο. Υπάρχει όμως μια πραγματική σύγκρουση συμφερόντων και προτεραιοτήτων για το ποιος θα παράγει, με ποιο κόστος και με ποιους κανόνες. Και ο αγρότης δικαιούται να ρωτά ποια θέση έχει σε αυτό το καινούργιο μοντέλο.

Μια γενιά απέναντι σε έναν κόσμο που σχεδιάστηκε χωρίς αυτή

Κάπου εδώ οι εικόνες αρχίζουν να ενώνονται. Ο Γάλλος μαθητής ζητά σχολείο. Ο Ισπανός νέος ζητά σπίτι. Ο Ιταλός φοιτητής ζητά να μπορεί να σπουδάσει χωρίς να καταστρέφεται οικονομικά. Ο Γερμανός νέος ζητά να έχει λόγο για το αν θα βρεθεί σε έναν πόλεμο. Ο νέος Ολλανδός αγρότης ζητά να γνωρίζει αν θα έχει αύριο χωράφι και παραγωγή. Δεν είναι το ίδιο κίνημα.

Δεν έχουν τα ίδια πολιτικά αιτήματα. Δεν έχουν καν την ίδια ιδεολογική κατεύθυνση.

Έχουν όμως μια κοινή αγωνία: Ποιος αποφασίζει για το μέλλον τους; Ίσως αυτή να είναι η πραγματική πολιτική είδηση. Το μεγάλο λάθος θα είναι να βαφτιστεί όλη αυτή η Ευρώπη “ταραξίας”.

Γιατί εκεί βρίσκεται ο κίνδυνος. Να αντιμετωπιστεί μια βαθιά κοινωνική ανασφάλεια αποκλειστικά ως πρόβλημα ασφάλειας. Να δούμε μόνο φωτιές και όχι το σχολείο που δεν έχει καθηγητή.

Να δούμε μόνο τον αποκλεισμό και όχι το ενοίκιο. Να δούμε μόνο το επεισόδιο και όχι τη γενιά που φοβάται τον πόλεμο και θέλει την ειρήνη. Να δούμε μόνο την αντιπαράθεση με τον αγρότη και όχι το ερώτημα για το ποιο παραγωγικό μοντέλο θέλει η Ευρώπη.

Μπορεί η πολιτική και γενικότερη κατεύθυνση της αφύπνισης να είναι ακόμη θολή ή περίπλοκη, αλλά γεγονός είναι ότι υπάρχει αυτή η αφύπνιση και οι ελίτ αρχίζουν και την προσέχουν

Στην περίπτωση της Γαλλίας, να δούμε μόνο το Μεταναστευτικό χωρίς να δούμε ούτε την πραγματική κοινωνική πίεση των μεταναστευτικών συνοικιών ούτε την ιστορική διαδρομή που οδήγησε ως εδώ. Αλλά υπάρχει και το αντίστροφο λάθος. Να βαφτιστεί κάθε βίαιη πράξη “κοινωνική αντίσταση”. Να βαφτιστεί κάθε ακραίο στοιχείο “προβοκάτσια”. Να θεωρηθεί ότι όλοι όσοι συμμετέχουν σε μια κινητοποίηση έχουν την ίδια πρόθεση.

Η πραγματικότητα είναι πιο δύσκολη. Ακριβώς γι' αυτό είναι πιο ενδιαφέρουσα.

Η Ευρώπη δε χρειάζεται περισσότερους εχθρούς. Χρειάζεται απαντήσεις

Γιατί αν κάτι αποκαλύπτουν αυτές οι κινητοποιήσεις είναι ότι η ευρωπαϊκή κοινωνία δε βρίσκεται απλώς μπροστά σε μια σειρά από “επεισόδια”. Βρίσκεται μπροστά σε μια κρίση προσδοκιών.

Οι νέοι δε ζητούν απαραίτητα έναν νέο κόσμο. Ζητούν να μπορούν να ζήσουν στον υπάρχοντα.

Να σπουδάσουν. Να εργαστούν. Να νοικιάσουν ένα σπίτι. Να ερωτευτούν δίχως αύριο. Να δημιουργήσουν οικογένεια αν το επιλέξουν. Να μη θεωρούν αυτονόητο ότι θα πολεμήσουν. Να μπορούν να εμπιστευτούν το σχολείο, το νοσοκομείο, το κράτος.

Οι κοινωνίες ζητούν κάτι ακόμη: Να έχουν λόγο στις μεγάλες αλλαγές που έρχονται.

Στη μετανάστευση. Στη λεγόμενη πράσινη μετάβαση. Στην τεχνολογία της τροφής. Στην άμυνα.

Στην οικονομία. Στο ποιος κερδίζει και ποιος πληρώνει.

Αυτό είναι το πολιτικό υπόβαθρο της σημερινής Ευρώπης. Ίσως το πιο ανησυχητικό θα ήταν να θεωρήσουμε ότι το πρόβλημα είναι απλώς οι νέοι που φωνάζουν. Γιατί η πραγματική ερώτηση είναι τελικά άλλη: Τι θα συμβεί όταν μια ολόκληρη γενιά σταματήσει να ζητά να την ακούσουν και αρχίσει να ζητά να αποφασίζει;

Εκεί βρίσκεται το πραγματικό ευρωπαϊκό στοίχημα. Όχι στο ποιος θα φωνάξει δυνατότερα. Αλλά στο αν η Ευρώπη θα καταφέρει να μετατρέψει την κοινωνική αγωνία σε δημοκρατικό διάλογο και πολιτικές απαντήσεις, πριν η απογοήτευση γίνει μόνιμη πολιτική ταυτότητα και πριν οι πραγματικές κοινωνικές ανάγκες παραδοθούν, αμαχητί, σε όσους προσφέρουν ως λύση μόνο έναν εχθρό συνήθως αυτόν που κάθε φορά θα “βαφτίζουν” εχθρό. Τότε οι ακραίες απόψεις που δεν είναι αντισυστημικές, όσο κι αν έτσι εμφανίζονται, αλλά το πιο αποκρουστικό πρόσωπο του συστήματος, θα γίνουν και η βολική “χείρα” του για πλειοψηφίες που πάντα καταλήγουν σε αίμα, βία, υποταγή και όλεθρο.