Λέξη και Μαντινάδα: Η «βράκα» στην παραδοσιακή κρητική εντυμασιά

Αγαπητερές αναγνώστριες, αγαπητεροί αναγνώστες, «ώρα σας καλή!!!».

Με μια λέξη από την μπαινάμικη κρητολαλιά μας πλάθουμε μια μαντινάδα:

Βράκες, μεϊτανογέλεκο, στιβάνια και σαρίκι

τση κρητικής εντυμασάς πρεπειά και μερακλίκι.

Η λέξη που επιλέχτηκε και θα “ξεκαρπουλίσουμε” από τη σημερινή μας μαντινάδα είναι οι βράκες που παραπέμπουν στην παραδοσιακή κρητική ενδυμασία.

Η βράκα που ετυμολογείται από το λατινικό braca είναι το κάτω μέρος της φορεσιάς με τις πολλές πτυχές του υφάσματος. Πριν εκτοπιστεί από τους «ψαλιδόκωλους», κατά τον Καζαντζάκη, δηλαδή τους φραγκοφορεμένους (παντελόνι-σακάκι), ήταν η καθημερινή φορεσιά των Κρητικών. Εγούγια ντου του... μοντέρνου εκείνης της εποχής απού πρωτοφόρεσε φράγκικα τα χρόνια εκείνα. Σήμερα ελαχιστότατοι οι εναπομείναντες σε ορεινά κυρίως χωριά της ενδοχώρας που επιμένουν στην κρητική φορεσιά.

Δέχτηκε αρκετές επιδράσεις και διαφοροποιήσεις στο διάβα των αιώνων. Να αναφερθούμε επιγραμματικά στα κυριότερα μέρη της: 1) Η βράκα, λοιπόν, η φουφουλωτή, που ράβεται με μαύρο ύφασμα για την καθημερινή χρήση και με μπλε τσόχα για τη σκολιάτικη. Με το πέρασμα του χρόνου θα στενέψει, θα κοντύνει και θα εξελιχθεί και θα βαφτιστεί γκιλότα. Οι ραφές της βράκας διακοσμούνται με κεντήματα, με γαϊτάνια. 2) Το γελέκι, χωρίς μανίκια, το οποίο μπορεί να είναι σταυρωτό ή ανοιχτό εμπρός. 3) Το μεϊτάνι, που μπαίνει πάνω από το γελέκι, έχει μανίκια και είναι ανοιχτό μπροστά. Γελέκι και μεϊτάνι διακοσμούνται στα πέτα τους με γαϊτάνια και τεχρίλια, τα λεγόμενα χάρτζα. 4) Το ποκάμισο - συναντούμε και λευκό και μαύρο. 5) Η ζώνη που φοριέται στη μέση με αρκετά μ. μήκος (8 μ.), χρώματος μπλε ή κόκκινου. 6) Το κεφαλοκάλυμμα, με διαφοροποιήσεις ανά τους αιώνες, ήταν το σπαστό κόκκινο φέσι με φούντα (καμιά σχέση με τούρκικο κωνοειδές), το σαρίκι αργότερα και το σημερινό πλεχτό μεταξωτό με τα πολλά κρόσσια. 7) Η καδένα που φοριέται στον λαιμό ή κρεμιέται από κουμπί του γελεκιού με ρολόι, που κρύβεται στη ζώνη. 8) Τα στιβάνια, που η κρητική φορεσιά τα θέλει «καλά τζαγκαρωμένα», όπως λέει και το σχετικό τραγούδι, άσπρου ή μαύρου χρώματος.

Συντομότατη έμμετρη αναφορά στην αντρική εντυμασά τση Κρήτης μας:

«Ψιμυθοσύνη του τερζή ποθές δε θα σκοντάψει

πιτήδεια βράκες κρητικές μέχρι να τσι ποράψει.

Τ’ απανωκόρμι τ’ αντρικό στσ’ εντυμασάς το στέκι

ξετρέχει το και το φορεί πολύπλουμο γελέκι.

Ποπανωθιό του γελεκιού μανίκες για να βάνει

η κρητική εντυμασά έχει το μεϊτάνι.

Τση μπόλιας το ποκάμισο κάτασπρα έχει κάλλη

κι απόκειας καταστένεται κατάμαυρο κοργιάλι.

Εντυμασά η κρητική γελά και καμαρώνει

στη μέση κόκκινη φορεί γή βάνει μαύρη ζώνη.

Εντυμασά στην κεφαλή βάνει κι εκειά σταλίκι

πιτηδειομαργελώνει τη, φορεί τση το σαρίκι.

Και τω μ-ποδιώ καλίκωση τσ’ εντυμασάς ιμάνια

τζαγκαρωμένα και καλά φορεί και τα στιβάνια.

Βράκες, μεϊτανογέλεκο, στιβάνια και σαρίκι

τση κρητικής εντυμασάς πρεπειά και μερακλίκι».