Η Γαλλία και το κόστος της πολιτικής αδυναμίας

Ο Σαρλ ντε Γκωλ δήλωσε στο Newsweek, τον Απρίλιο του 1962, ότι «κανείς δεν μπορεί να κυβερνήσει μια χώρα με διακόσιες σαράντα έξι ποικιλίες τυριού».

Ο Πόλεμος της Αλγερίας έφτανε στο τέλος του και άφηνε πίσω του μια διχασμένη κοινωνία. Ο πρόεδρος προετοίμαζε τη συνταγματική αναθεώρηση για την άμεση εκλογή του αρχηγού του κράτους από τον λαό, εν μέσω σφοδρής αντίδρασης των παραδοσιακών κομμάτων της Εθνοσυνέλευσης. Με την εικόνα του τυριού περιέγραφε έναν λαό βαθιά τοπικιστή.

Κάθε γαλλικό χωριό έχει το δικό του τυρί και δεν το ανταλλάσσει με κανένα άλλο, με τον ίδιο τρόπο που κάθε Γάλλος υπερασπίζεται τη δική του άποψη, ακόμη κι όταν αυτή συγκρούεται με την κεντρική εξουσία. Κάθε γαλλικό χωριό έχει το δικό του τυρί και δεν το ανταλλάσσει με κανένα άλλο, με τον ίδιο τρόπο που κάθε Γάλλος υπερασπίζεται τη δική του άποψη, ακόμη κι όταν αυτή συγκρούεται με την κεντρική εξουσία.

Η απάντηση του ντε Γκωλ σε αυτή την πολυφωνία ήταν θεσμική. Το Σύνταγμα του 1958 έδωσε στη χώρα ισχυρή εκτελεστική εξουσία και κυβερνήσεις ικανές να αποφασίζουν χωρίς να εξαρτώνται από την κοινοβουλευτική αστάθεια.

Το δημοψήφισμα του Οκτωβρίου 1962 πρόσθεσε την άμεση λαϊκή νομιμοποίηση του προέδρου. Εξήντα τέσσερα χρόνια αργότερα, το ίδιο οικοδόμημα αδυνατεί να ψηφίσει έναν προϋπολογισμό. Οι αγορές το αντιλήφθηκαν πρώτες. Το κόστος δανεισμού της Γαλλίας ανέβηκε στο υψηλότερο επίπεδο του τελευταίου τετάρτου του αιώνα και ξεπέρασε εκείνο της Ιταλίας, ενώ στη συνάντηση των υπουργών Οικονομικών της Ευρωζώνης ο γαλλικός προϋπολογισμός συζητήθηκε ως ευρωπαϊκό πρόβλημα.

Ένα κράτος που υπόσχεται τα πάντα

Το πρόβλημα αυτό βέβαια, χρονολογείται πολύ πριν από τη σημερινή πολιτική κρίση. Η Γαλλία οικοδόμησε ένα κοινωνικό συμβόλαιο στο οποίο το κράτος εγγυάται προστασία σε κάθε φάση της ζωής των πολιτών και δαπανά για τον σκοπό αυτό αναλογικά περισσότερα από κάθε άλλη ανεπτυγμένη οικονομία.

Επί δεκαετίες, ο φθηνός δανεισμός επέτρεπε στις κυβερνήσεις να χρηματοδοτούν την υπόσχεση χωρίς να υπολογίζουν το κόστος της. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο τελευταίος ισοσκελισμένος προϋπολογισμός της χώρας ψηφίστηκε το 1974. Έκτοτε το ελλείμματα διαδεχόταν το ένα το άλλο και προστίθεντο στο συνολικό χρέος.

Κάθε προσπάθεια μεταρρύθμισης προκαλούσε μαζικές διαδηλώσεις. Το 2023 – για παράδειγμα, η κυβέρνηση αύξησε το όριο συνταξιοδότησης χωρίς ψηφοφορία στη Βουλή. Η μεταρρύθμιση εγκρίθηκε, αλλά η αίσθηση ότι επιβλήθηκε ενίσχυσε την αντίδραση των πολιτών και τη δυσπιστία τους προς κάθε νέα περικοπή.

Οι αγορές τιμολογούν την πολιτική

Η Ιταλία και η Ελλάδα έχουν υψηλότερο χρέος, αλλά δανείζονται φθηνότερα από τη Γαλλία. Οι επενδυτές αξιολογούν την πορεία του χρέους και την πολιτική δυνατότητα περιορισμού του. Η Γαλλία υστερεί και στα δύο. Με την Εθνοσυνέλευση διαιρεμένη σε τρία μπλοκ και τις προεδρικές εκλογές να πλησιάζουν, κανένα κόμμα δεν αναλαμβάνει το κόστος των περικοπών. Το ακριβό δανεισμό εξηγεί η αδυναμία συμφωνίας για τον επιμερισμό των βαρών.

Το πρόβλημα της Ευρώπης

Η γαλλική κρίση πλήττει τον πυρήνα της Ευρώπης. Το ευρώ στηρίχθηκε στη συνεργασία Παρισιού και Βερολίνου, αλλά οι μηχανισμοί στήριξης που δημιουργήθηκαν μετά το 2010 κυρίως για τις χώρες του Νότου, δεν μπορούν να καλύψουν μια οικονομία του μεγέθους της Γαλλίας. Η ΕΚΤ διαθέτει μέσα παρέμβασης στις αγορές ομολόγων, με δημοσιονομικές προϋποθέσεις που περιπλέκουν τη στήριξη του Παρισιού.

Παράλληλα, υποχωρεί η επιρροή της Γαλλίας ως υποστηρικτή του κοινού ευρωπαϊκού δανεισμού για άμυνα και ενέργεια. Οι χώρες του Βορρά ενισχύουν τις αντιρρήσεις τους. Όσο το Παρίσι αδυνατεί να ελέγξει το δικό του χρέος, τόσο δυσκολότερα πείθει τους εταίρους του να αναλάβουν κοινές οικονομικές δεσμεύσεις.

Η Ελλάδα στην άλλη πλευρά του τραπεζιού

Η Ελλάδα παρακολουθεί την κρίση από μια θέση που πριν από δεκαπέντε χρόνια θα φαινόταν αδιανόητη. Η χώρα που τότε δεχόταν υποδείξεις από το Παρίσι δανείζεται σήμερα φθηνότερα από αυτό, και ο Έλληνας πρόεδρος του Eurogroup καλεί τη γαλλική κυβέρνηση να καταθέσει αξιόπιστο προϋπολογισμό. Η αντιστροφή οφείλεται στα πλεονάσματα, στη σταθερή μείωση του χρέους και στη μακροπρόθεσμη δομή του, που κληροδότησαν τα προγράμματα στήριξης.

Η Ελλάδα, ωστόσο, παραμένει εκτεθειμένη. Σε μια γενικευμένη αναταραχή, οι επενδυτές αποσύρονται πρώτα από τις μικρότερες αγορές, ακόμη και όταν οι χώρες αυτές ακολουθούν συνετή οικονομική πολιτική. Παράλληλα, η επιβράδυνση της ευρωπαϊκής οικονομίας περιορίζει τα έσοδα από τον τουρισμό και τις εξαγωγές, που στήριξαν την ανάκαμψη. Η αξιοπιστία που κέρδισε η χώρα με βαρύ κοινωνικό κόστος δεν είναι μόνιμη εγγύηση. Οι αγορές την κρίνουν διαρκώς από την πορεία της οικονομίας και τις αποφάσεις της κυβέρνησης.

Ένα δίδαγμα για τις δημοκρατίες

Η Ελλάδα προχώρησε σε σκληρή δημοσιονομική προσαρμογή υπό την πίεση των δανειστών. Η Γαλλία καλείται να εφαρμόσει ηπιότερα μέτρα, αλλά δεν εξασφαλίζει την πολιτική πλειοψηφία για να τα εγκρίνει. Η δυσκολία της δείχνει ότι το οικονομικό μέγεθος και η πολιτική επιρροή δεν προστατεύουν μια χώρα από τις συνέπειες του χρέους της.

Το ζητούμενο για το Παρίσι είναι να συμφωνήσει πώς θα περιορίσει τα ελλείμματα και πώς θα κατανείμει το κόστος. Όσο αναβάλλει αυτές τις αποφάσεις, ο ακριβότερος δανεισμός περιορίζει τις επιλογές του. Η έγκαιρη συμφωνία επιτρέπει σε μια δημοκρατία να καθορίσει η ίδια τους όρους της προσαρμογής. Η καθυστέρηση οδηγεί σε δυσκολότερα μέτρα, με λιγότερο χρόνο για διαπραγμάτευση και μεγαλύτερη επιβάρυνση για τους πολίτες.