Ο Κολοκοτρώνης στην Πνύκα: Η ιστορική ομιλία στους νέους και η ζωή του Γέρου του Μωριά το 1838

Υπάρχουν στιγμές της ελληνικής ιστορίας στις οποίες το ίδιο το σκηνικό αποκτά συμβολική δύναμη. Μία από αυτές καταγράφηκε στις 8 Οκτωβρίου 1838.

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο θρυλικός «Γέρος του Μωριά», στάθηκε στην Πνύκα, εκεί όπου αιώνες νωρίτερα μιλούσαν οι ρήτορες της αρχαίας Αθήνας, και απευθύνθηκε κυρίως στους νέους.

Δεν κρατούσε πλέον το σπαθί του πολέμου. Ήταν 68 ετών και είχε πίσω του μια ζωή γεμάτη μάχες, διώξεις, θριάμβους, εμφύλιες συγκρούσεις, φυλακίσεις, ακόμη και μια καταδίκη σε θάνατο.

Αυτή τη φορά το όπλο του ήταν ο λόγος.

«Παιδιά μου**!»

Η ιστορία της ομιλίας είχε αρχίσει μία ημέρα νωρίτερα. Στις 7 Οκτωβρίου 1838 ο Κολοκοτρώνης επισκέφθηκε το Βασιλικό Γυμνάσιο της Αθήνας και παρακολούθησε μάθημα του Γεωργίου Γενναδίου πάνω στον Θουκυδίδη.

Εντυπωσιάστηκε από τους μαθητές και εξέφρασε την επιθυμία να τους μιλήσει. Επειδή ο χώρος του σχολείου δεν επαρκούσε για το πλήθος, η ομιλία ορίστηκε για την επόμενη ημέρα, στις 10 το πρωί, στην Πνύκα.

Η είδηση κυκλοφόρησε στην Αθήνα και στην Πνύκα δεν συγκεντρώθηκαν μόνο μαθητές, αλλά πολίτες διαφορετικών επαγγελμάτων και κοινωνικών τάξεων. Μάλιστα, εμφανίστηκαν χωροφύλακες, καθώς υπήρξε αρχικά φόβος ότι επρόκειτο για πολιτική συγκέντρωση. Μετά τις εξηγήσεις των εκπαιδευτικών αποχώρησαν και η ομιλία πραγματοποιήθηκε κανονικά.

Ο Κολοκοτρώνης άρχισε με μία από τις πιο χαρακτηριστικές προσφωνήσεις του: «Παιδιά μου!»

Και υπενθύμισε ότι στον ίδιο τόπο είχαν μιλήσει πριν από αιώνες οι μεγάλοι άνδρες της αρχαιότητας.

Η παρακαταθήκη του προς τη νέα γενιά**

Η ομιλία έμεινε γνωστή ως «Παραινέσεις προς τη νέα γενιά».

Ο Κολοκοτρώνης μίλησε στους νέους για την Επανάσταση, για τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι Έλληνες, για την ανάγκη της μόρφωσης και κυρίως για την ομόνοια. Ήξερε καλύτερα από τους περισσότερους πόσο ακριβά είχε πληρώσει η Επανάσταση τις εσωτερικές συγκρούσεις.

Η βασική του προτροπή ήταν η νέα γενιά να μορφωθεί και να οικοδομήσει το κράτος που οι αγωνιστές είχαν κερδίσει με τα όπλα.

Η Ελλάδα του 1838 ήταν ακόμη ένα πολύ νέο και φτωχό κράτος. Η Επανάσταση είχε τελειώσει μόλις λίγα χρόνια νωρίτερα και η χώρα προσπαθούσε να οργανώσει θεσμούς, εκπαίδευση, οικονομία και διοίκηση.

Ο άνθρωπος του πολέμου αντιλαμβανόταν πλέον ότι η επόμενη μάχη δεν θα κρινόταν στα Δερβενάκια αλλά στα σχολεία.

Η ομιλία δημοσιεύθηκε λίγο αργότερα, στις 13 Νοεμβρίου 1838, στην αθηναϊκή εφημερίδα «Αιών» του Ιωάννη Φιλήμονα και πέρασε στην ιστορία ως μία από τις σημαντικότερες δημόσιες παρεμβάσεις του Κολοκοτρώνη μετά την Επανάσταση.

Από το Ραμοβούνι στον θρύλο**

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης γεννήθηκε στις 3 Απριλίου 1770 στο Ραμοβούνι της Μεσσηνίας, σε μια οικογένεια με μακρά παράδοση στην κλεφτουριά και στους αγώνες εναντίον των Οθωμανών.

Ο πατέρας του, Κωνσταντής Κολοκοτρώνης, σκοτώθηκε όταν ο Θεόδωρος ήταν ακόμη παιδί. Η ζωή του συνδέθηκε από πολύ νωρίς με τα όπλα. Έγινε κλέφτης και αρματολός και γνώρισε από πρώτο χέρι τη σκληρότητα της οθωμανικής εξουσίας αλλά και τις αντιπαλότητες της εποχής.

Όταν το 1806 οι οθωμανικές αρχές εξαπέλυσαν μεγάλο διωγμό εναντίον των κλεφτών της Πελοποννήσου, κατέφυγε στα Επτάνησα. Εκεί ήρθε σε επαφή με διαφορετικές στρατιωτικές αντιλήψεις και υπηρέτησε σε ελληνικά στρατιωτικά σώματα υπό βρετανική διοίκηση. Η εμπειρία αυτή αποδείχθηκε πολύτιμη όταν χρόνια αργότερα κλήθηκε να οργανώσει στρατιωτικά τις δυνάμεις της Επανάστασης.

Η Φιλική Εταιρεία και η Επανάσταση**

Το 1818 μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία.

Όταν πλησίασε η ώρα του ξεσηκωμού, επέστρεψε στην Πελοπόννησο και εξελίχθηκε πολύ γρήγορα στην κορυφαία στρατιωτική φυσιογνωμία της Επανάστασης στον Μοριά.

Η στρατηγική του αντίληψη ήταν εξαιρετική. Καταλάβαινε τη σημασία του εδάφους, των περασμάτων, της ψυχολογίας του αντιπάλου και της συγκέντρωσης δυνάμεων στα αποφασιστικά σημεία.

Συνδέθηκε με μερικές από τις σημαντικότερες επιχειρήσεις του Αγώνα: το Βαλτέτσι, την πολιορκία και την άλωση της Τριπολιτσάς και, πάνω απ’ όλα, τα Δερβενάκια.

Δερβενάκια: Η μεγαλύτερη στρατιωτική στιγμή**

Το καλοκαίρι του 1822 η Ελληνική Επανάσταση αντιμετώπιζε έναν θανάσιμο κίνδυνο.

Η μεγάλη στρατιά του Μαχμούτ πασά Δράμαλη είχε κατέβει στην Πελοπόννησο με σκοπό να συντρίψει την εξέγερση.

Ο Κολοκοτρώνης ακολούθησε τακτική φθοράς, καταστροφής των διαθέσιμων εφοδίων και ελέγχου των περασμάτων.

Στα στενά των Δερβενακίων, στις 26 Ιουλίου 1822, οι ελληνικές δυνάμεις προκάλεσαν καταστροφική ήττα στον στρατό του Δράμαλη.

Η νίκη αυτή θεωρείται μία από τις αποφασιστικότερες στρατιωτικές επιτυχίες της Ελληνικής Επανάστασης και καθιέρωσε οριστικά τον Κολοκοτρώνη ως τον «Γέρο του Μωριά».

Ο εμφύλιος και η φυλακή**

Η ζωή του όμως δεν ήταν μόνο νίκες απέναντι στους Οθωμανούς.

Στους εμφυλίους πολέμους που ξέσπασαν μεταξύ των επαναστατημένων Ελλήνων το 1823 και το 1824, ο Κολοκοτρώνης βρέθηκε στο επίκεντρο της σύγκρουσης και φυλακίστηκε στην Ύδρα.

Την ίδια περίοδο γνώρισε μία από τις μεγαλύτερες προσωπικές τραγωδίες της ζωής του: ο γιος του Πάνος δολοφονήθηκε το 1824.

Και τότε εμφανίστηκε ο Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο. Μπροστά στον κίνδυνο κατάρρευσης της Επανάστασης, ο Κολοκοτρώνης αποφυλακίστηκε το 1825 και επέστρεψε στη δράση.

Απέναντι στον οργανωμένο αιγυπτιακό στρατό του Ιμπραήμ χρησιμοποίησε κυρίως ανταρτοπόλεμο και προσπάθησε να εμποδίσει την υποταγή του πληθυσμού. Από εκείνη την περίοδο έμεινε ιστορικό το σύνθημα: «Φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους».

Από ήρωας της Επανάστασης καταδικασμένος σε θάνατο**

Μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους ο Κολοκοτρώνης υποστήριξε θερμά τον Ιωάννη Καποδίστρια.

Μετά τη δολοφονία του Κυβερνήτη και την άφιξη του Όθωνα, οι πολιτικές ισορροπίες άλλαξαν. Το 1833 ο Κολοκοτρώνης συνελήφθη μαζί με τον Δημήτριο Πλαπούτα με την κατηγορία της συνωμοσίας κατά της Αντιβασιλείας.

Η δίκη τους στο Ναύπλιο εξελίχθηκε σε μία από τις πιο δραματικές δικαστικές υποθέσεις της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Το 1834 καταδικάστηκε σε θάνατο.

Δύο δικαστές, ο Αναστάσιος Πολυζωίδης και ο Γεώργιος Τερτσέτης, αρνήθηκαν να συνυπογράψουν την καταδικαστική απόφαση.

Η θανατική ποινή μετατράπηκε σε κάθειρξη και μετά την ενηλικίωση του Όθωνα, το 1835, ο Κολοκοτρώνης έλαβε χάρη.

Ο άνθρωπος που είχε πρωταγωνιστήσει στην απελευθέρωση της Ελλάδας είχε φτάσει μια ανάσα από την εκτέλεση από το ίδιο το ελληνικό κράτος.

Η συμφιλίωση με τον Όθωνα**

Τα επόμενα χρόνια οι σχέσεις του με τη μοναρχία αποκαταστάθηκαν.

Ο Όθωνας τον τίμησε, τον ονόμασε αντιστράτηγο και τον διόρισε Σύμβουλο της Επικρατείας.

Έτσι, όταν ανέβηκε στην Πνύκα το 1838, ο Κολοκοτρώνης δεν ήταν πλέον ο διωκόμενος του καθεστώτος αλλά ένας από τους πλέον αναγνωρισμένους συμβολικούς εκπροσώπους του Αγώνα.

Εκείνη όμως την ημέρα δεν θέλησε να μιλήσει ως αξιωματούχος. Μίλησε ως ένας ηλικιωμένος αγωνιστής που ήξερε ότι η γενιά του έφευγε και ότι η Ελλάδα περνούσε πλέον στα χέρια των παιδιών της.

Τα απομνημονεύματα και ο θάνατός του**

Στα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Κολοκοτρώνης υπαγόρευσε στον Γεώργιο Τερτσέτη τα απομνημονεύματά του.

Εκδόθηκαν μετά τον θάνατό του, το 1851, με τον τίτλο «Διήγησις συμβάντων της ελληνικής φυλής από τα 1770 έως τα 1836» και αποτελούν μέχρι σήμερα μία από τις σημαντικότερες πρωτογενείς πηγές για την Ελληνική Επανάσταση.

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης πέθανε στην Αθήνα στις 4 Φεβρουαρίου 1843, σε ηλικία 72 ετών, έπειτα από εγκεφαλικό επεισόδιο. Είχε επιστρέψει λίγο νωρίτερα από δεξίωση στα Ανάκτορα.

Ο άνθρωπος που γεννήθηκε υπό οθωμανική κυριαρχία πρόλαβε να δει την Ελλάδα ελεύθερο και ανεξάρτητο κράτος.

Από το σπαθί στο βιβλίο**

Ίσως γι’ αυτό η ομιλία της Πνύκας έχει ιδιαίτερη σημασία.

Ο Κολοκοτρώνης δεν μιλούσε στους νέους μόνο για τις ένδοξες μάχες του παρελθόντος. Τους ζητούσε ουσιαστικά να κάνουν κάτι δυσκολότερο: να χτίσουν το μέλλον.

Η γενιά του είχε κερδίσει την ελευθερία με τα όπλα. Η νέα γενιά έπρεπε να τη διαφυλάξει με την παιδεία, την ενότητα και τη δημιουργία ενός οργανωμένου κράτους.

Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη πλευρά της παρακαταθήκης που άφησε στην Πνύκα ο «Γέρος του Μωριά»: ότι η κατάκτηση της ελευθερίας μπορεί να χρειάζεται πολεμιστές, αλλά η διατήρησή της χρειάζεται μορφωμένους και ενωμένους πολίτες.