Πάτρα: Tα τεκμήρια «μιλούν» ακόμα- Τι αποκάλυψε η συντήρηση της επιστολής του Κολοκοτρώνη και δύο σπάνιων εισιτηρίων

Η επιστολή, το εισιτήριο από το τραμ της Πάτρας και το εισιτήριο των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων του 1896 φυλάσσονται στο Μουσείο Τύπου της ΕΣΗΕΠΗΝ*

Τα τεκμήρια αποτελούν αδιάψευστους** μάρτυρες άλλων εποχών,που φανερώνουν μια μικρή η μεγαλύτερη αλήθεια, ιστορικής σε κάθε περίπτωση σημασίας και λειτουργούν ως συνδετικοί κρίκοι του χθες με το σήμερα, αλλά και το αύριο.

Η συντήρησή τους δεν αποτελεί μόνο αναγκαίο μέρος της διαδικασίας διάσωσής τους, παρά κάποιες φορές, γίνεται αφορμή για να «μιλήσουν» για δεδομένα της εποχής τους, που ακόμα δεν έχουμε, είτε αποκαλύψει, είτε αποκρυπτογραφήσει.

Το τελευταίο συνέβη κατά τη συντήρηση τριών σπουδαίων τεκμηρίων του Μουσείο Τύπου της ΕΣΗΕΠΗΝ στην Πάτρα και η συντήρησή τους από τον Τρύφωνα Τρυφωνόπουλο, Συντηρητή χαρτιού και βιβλίου της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας, ο οποίος μιλά στο thebest για τη σημασία των νέων δεδομένων.

Στην επιστολή του Κολοκοτρώνη με την οποία** απευθύνεται στη Γ΄ Εθνοσυνέλευση του 1827, ζητώντας την αποφυλάκιση Βαλτετσιωτών προκειμένου να λάβουν μέρος στον Αγώνα, εντοπίστηκε ένα υδατογράφημα που φαίνεται να συνδέεται με ευρωπαϊκά χαρτοποιεία. Στο εισιτήριο των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων του 1896 εμφανίστηκε μια χειρόγραφη σημείωση, ενώ στο εισιτήριο από το Τραμ της Πάτρας έγιναν διακριτές οι διάτρητες πλευρες («περφορέ»).

Στην επιστολή του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη εντοπίσατε ένα υδατογράφημα που δεν ήταν ορατό με γυμνό μάτι. Πώς ακριβώς το διακρίνατε και τι ήταν αυτό που είδατε για πρώτη φορά πάνω στο χαρτί;**

Καθώς η επιστολή βρισκόταν πάνω στη φωτεινή τράπεζα του εργαστηρίου ως διαδικασία εξέτασης πρωτοκολλου παρατήρησα κάτι που δεν ήταν ορατό με γυμνό μάτι: ανάμεσα στις ίνες του χαρτιού, κάτω από το δυνατό φως, ξεχώριζε ένα υδατογράφημα Επρόκειτο για μια ιδιότυπη σφραγίδα με τρία κεφάλια βοδιού (trois têtes de bœufs) ,η «κρυμμένη υπογραφή» ενός χαρτοποιείου. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Κολοκοτρώνης δεν υπογράφει την επιστολή με στρατιωτικό τίτλο, αλλά ως «ο πατριώτης Θεόδωρος Κολοκοτρώνης» , μια λεπτομέρεια που δίνει κι αυτή ιστορικό στίγμα στο έγγραφο.

Τι σημαίνει για ένα ιστορικό έγγραφο η παρουσία ενός υδατογραφήματος; Τι πληροφορίες μπορεί να μας δώσει για το ίδιο το χαρτί, την εποχή του και την προέλευσή του;**

Ένα υδατογράφημα λειτουργεί σαν «ταυτότητα» του ίδιου του χαρτιού. Είναι η υπογραφή του χαρτοποιείου που το κατασκεύασε. Μπορεί να δώσει στοιχεία για τον κατασκευαστή, τη γεωγραφική ζώνη και την εποχή παραγωγής, άρα και για την ποιότητα και την πραγματική προέλευση του υλικού πάνω στο οποίο γράφτηκε το έγγραφο. Η εύρεση και η χρονική ταύτιση ενός τέτοιου υδατογραφήματος με την περίοδο συγγραφής ενισχύει παράλληλα και τη γνησιότητα του ίδιου του τεκμηρίου.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση, τι σας οδήγησε στην ταύτιση του μοτίβου ως «Trois Têtes de Bœufs» και τι γνωρίζουμε μέχρι σήμερα για την πιθανή προέλευση του χαρτιού;**

Η προκαταρκτική εξέταση του εγγράφου του 1827, με βάση καθιερωμένα πρότυπα ανάλυσης χαρτιού, ανέδειξε το μοτίβο «Trois Têtes de Bœuf» (Τρία Κεφάλια Βοδιού) , ένα σχέδιο που απαντάται σε χαρτιά υψηλής ποιότητας ευρωπαϊκής παραγωγής των τελών του 18ου και αρχών του 19ου αιώνα. Με βάση τα έως τώρα στοιχεία, πιθανοί κατασκευαστές ή ζώνες παραγωγής σχετίζονται με τη Fabriano στην Ιταλία, την Auvergne και το Angoulême στη Γαλλία, καθώς και τη βορειοϊταλική και αυστριακή επικράτεια.

Το υδατογράφημα «Trois Têtes de Bœuf» (Τρία Κεφάλια Βοδιού), ορατό ανάμεσα στις γραμμές της επιστολής Κολοκοτρώνη*

Έχει σημασία το γεγονός ότι το συγκεκριμένο χαρτί φαίνεται να συνδέεται με ευρωπαϊκά χαρτοποιεία και όχι με την αναμενόμενη, ίσως, προέλευση ενός χαρτιού της εποχής της Επανάστασης; Τι νέα ερωτήματα ανοίγει αυτό για τη διακίνηση του χαρτιού στην επαναστατημένη Ελλάδα;**

Ναι, έχει ιδιαίτερη σημασία. Θα περίμενε κανείς το υδατογράφημα να παραπέμπει στην οθωμανική αυτοκρατορία, καθώς το οθωμανικό χαρτί αποτελούσε λάφυρο πολέμου. Ωστόσο το συγκεκριμένο χαρτί φαίνεται να προέρχεται από χαρτοποιείο της Ιταλίας, της Γαλλίας ή της αυστριακής επικράτειας. Αυτό ανοίγει νέα ερωτήματα για τις εμπορικές οδούς μέσα από τις οποίες διακινούνταν στην επαναστατημένη Ελλάδα χαρτιά υψηλής ποιότητας ευρωπαϊκής παραγωγής.

Μπορούμε από το υδατογράφημα να πούμε κάτι περισσότερο για το πώς ένα τέτοιο χαρτί θα μπορούσε να έχει φτάσει στα χέρια του Κολοκοτρώνη, ή θα ήταν επιστημονικά πρόωρο ένα τέτοιο συμπέρασμα;**

Προς το παρόν θα ήταν πρόωρο. Είναι ένα νήμα που μπορεί να οδηγήσει τους ερευνητές να αναζητήσουν τους τρόπους με τους οποίους προσωπικότητες της Επανάστασης, όπως ο Κολοκοτρώνης, είχαν πρόσβαση σε ευρωπαϊκά εισαγόμενα και υψηλών προδιαγραφών γραφικά υλικά. Η περαιτέρω σύγκριση με διεθνείς βάσεις δεδομένων υδατογραφημάτων κρίνεται απαραίτητη για την ασφαλή απόδοση της προέλευσης του χαρτιού.

Πάμε στο δεύτερο τεκμήριο, το εισιτήριο των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων του 1896. Πώς καταφέρατε να αποκαλύψετε τη χειρόγραφη σημείωση και τι ακριβώς εμφανίστηκε μετά τη χρήση του ειδικού εξοπλισμού και της φασματικής ανάλυσης;**

Αφού ολοκληρώθηκε η συντήρηση, παρατηρώντας πιο προσεκτικά το εισιτήριο εντοπίστηκε στην πίσω όψη μια αχνή χειρόγραφη σημείωση, σχεδόν αόρατη με γυμνό μάτι. Με τη χρήση ψηφιακού μικροσκοπίου Dino-Lite και συστηματικής πολυφασματικής ανάλυσης, αναδείχθηκαν τα επιμέρους ίχνη γραφίτη, η πίεση γραφής και η αλληλεπίδραση του μολυβιού με τις ίνες του χαρτιού. Η ανάλυση επέτρεψε την αποκάλυψη σχεδόν του συνόλου της υπογραφής, αναδεικνύοντας τέσσερα γράμματα: B, F, C, G. Στην έρευνα συμμετείχαν και οι συντηρητές Κωνσταντίνος Ράλλης και Παυσανίας Θεοδωρακόπουλος.

Το εισιτήριο πριν και μετά τη συντήρηση*

Ψηφιακή μικροσκοπική (Dino-Lite) ανάλυση της υπογραφής, όψη VERSO.*

Dino-Lite ανάλυση της υπογραφής, όψη VERSO (δεύτερο φάσμα*

Σε ποιον μπορεί να ανήκει η χειρόγραφη σημείωση;**

Εξετάστηκαν δύο βασικές υποθέσεις. Η πρώτη και επικρατέστερη είναι να ανήκει στον ίδιο τον κάτοχο του εισιτηρίου, καθώς ήταν συνήθης πρακτική της εποχής η υπογραφή προσωπικών αντικειμένων· η πιθανότητα εκτιμάται στο 65–75%. Η δεύτερη αφορά πιθανό αυτόγραφο ξένου Ολυμπιονίκη του 1896, με πιθανότητα χαμηλή έως μέτρια (κάτω του 35%). Η λατινική μορφή της γραφής αποκλείει πρακτικά Έλληνες Ολυμπιονίκες (Σπυρίδων Λούης, Δημήτριος Τοφαλός, Κωνσταντίνος Τσικλητήρας). Αναζητήθηκαν όλοι οι Ολυμπιονίκες της χρονιάς και, με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης, επεξεργαστήκαμε πιθανότητες ταύτισης των γραμμάτων· πιο συμβατοί μορφολογικά αναδείχθηκαν ο James Connolly και ο Carl Schuhmann, χωρίς όμως ασφαλή συμπεράσματα. Δουλεύουμε πάντα με βάση την αντικειμενικότητα, δεν επιδιώκουμε εξ αρχής να «ταιριάξει» σε συγκεκριμένο πρόσωπο, παρά μόνο να αποκλείσουμε ή να επιβεβαιώσουμε σενάρια με βάση τα στοιχεία που έχουμε.

Έχει αναφερθεί ότι εξετάστηκαν και πιθανοί Ολυμπιονίκες της Αθήνας του 1896. Τι θα χρειαζόταν να βρεθεί ώστε αυτή η υπόθεση να μετατραπεί από πιθανότητα σε τεκμηριωμένο συμπέρασμα;**

Θα χρειαζόταν περαιτέρω μικροσκοπική ανάλυση της πίεσης και της φοράς του μολυβιού, φωτομετρική ενίσχυση των γραμμών (raking light/UV), σύγκριση με αρχειακά αυτόγραφα Ολυμπιονικών του 1896, ψηφιακή απομόνωση χαρακτήρων για πιθανή ανακατασκευή των αρχικών, και ανάλυση με ακτίνες Χ. Μέχρι τότε, η απόδοση σε συγκεκριμένο πρόσωπο παραμένει πιθανολογική και όχι αποδεικτική.

Στο τρίτο τεκμήριο, το εισιτήριο του τραμ της Πάτρας, η αποκάλυψη ήταν διαφορετική. Τι ακριβώς ήταν αυτό που κρυβόταν πίσω από την κορνίζα;**

Το εισιτήριο του πρώτου τραμ της Πάτρας, των αρχών του 20ού αιώνα και αξίας πέντε δραχμών, είχε διάτρητες πλευρες («περφορέ») που παρέμενε κρυμμένη πίσω από την παλιά κορνίζα του Μουσείου. Οι εργασίες συντήρησης αποκατέστησαν και ανέδειξαν αυτή τη λεπτομέρεια, που μέχρι τότε δεν ήταν ορατή.

Γιατί έχει ιστορική αξία μια λεπτομέρεια όπως το «περφορέ», η διάτρηση δηλαδή του εισιτηρίου; Τι μας λέει για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσε ένα τέτοιο εισιτήριο και, ευρύτερα, για την καθημερινότητα της Πάτρας εκείνης της περιόδου;**

Σήμερα είμαστε συνηθισμένοι στα ψηφιακά εισιτήρια· η διάτρηση θυμίζει ότι κάποτε η επικύρωση του εισιτηρίου γινόταν φυσικά, με «τρύπημα» του χαρτιού ή αποκοπή, μια μικρή λεπτομέρεια με δική της ιστορική αξία. Ευρύτερα, το εισιτήριο συνδέεται με την εικόνα της Πάτρας στις αρχές του 20ού αιώνα, μιας πόλης στο «πικ» της, τόσο εμπορικά όσο και ως πύλη εξόδου της Ελλάδας προς την Αμερική, με τα υπερωκεάνια που έφευγαν γεμάτα μετανάστες.

Υπάρχει κάποια λεπτομέρεια από αυτά τα τρία τεκμήρια που σας εξέπληξε περισσότερο προσωπικά, όχι επειδή είναι απαραίτητα η πιο σημαντική ιστορικά, αλλά επειδή δεν την περιμένατε καθόλου;**

Αυτό που ξεχώρισε προσωπικά ήταν η στιγμή της «αόρατης» υπογραφής στο εισιτήριο των Ολυμπιακών Αγώνων. Παρατηρώντας το εισιτήριο μετά τη συντήρηση, σκέφτηκα πως αν είχα ο ίδιος ένα εισιτήριο συναυλίας δεν θα υπέγραφα πάνω του, αυτή η απλή σκέψη ήταν που με οδήγησε να ερευνήσω παραπέρα και να ανακαλύψω κάτι που δεν το περίμενα καθόλου. Στην συντήρηση τεκμηρίων και σπάνιων βιβλίων βρισκόμαστε συχνά μάρτυρες τέτοιων αποκαλύψεων.

Τώρα που τα τεκμήρια έχουν συντηρηθεί και οι πληροφορίες αυτές έχουν αποκαλυφθεί, ποια είναι τα επόμενα βήματα; Τι θα πρέπει να ερευνηθεί για να προχωρήσουμε από τις πρώτες ενδείξεις σε ασφαλέστερα συμπεράσματα;**

Για το εισιτήριο των Ολυμπιακών: μικροσκοπική ανάλυση πίεσης και φοράς μολυβιού, φωτομετρική ενίσχυση (raking light/UV), σύγκριση με αρχειακά αυτόγραφα Ολυμπιονικών 1896, ψηφιακή απομόνωση χαρακτήρων και ανάλυση με ακτίνες Χ. Για την επιστολή Κολοκοτρώνη: περαιτέρω σύγκριση του υδατογραφήματος με διεθνείς βάσεις δεδομένων, για ασφαλή απόδοση της προέλευσης του χαρτιού. Πέρα από τη μεθοδολογία, μένει μια βασική διαπίστωση: τα τεκμήρια έχουν σχεδόν πάντα να σου δώσουν πληροφορίες, αρκεί να ξέρεις πού να ψάξεις.

Το ειδικά κατασκευασμένο αρχειακό κουτί φύλαξης των τεκμηρίων.*

Who is who**

Ο Τρύφων Τρυφωνόπουλος είναι αναγνωρισμένος και μόνιμος ΠΕ Συντηρητής Βιβλίου και Χάρτου του Υπουργείου Πολιτισμού, με 25ετή επαγγελματική και επιστημονική πορεία στη συντήρηση και αποκατάσταση βιβλίων, χειρογράφων και σπάνιων ιστορικών βιβλιοδεσιών. Κάτοχος Bachelor και MA στη Συντήρηση Βιβλίου και Χάρτου από το Camberwell College of Arts του Λονδίνου, έχει συνδυάσει την εφαρμοσμένη συντήρηση με την έρευνα και τη δημόσια επιστημονική παρουσία, μέσα από ανακοινώσεις και παρουσιάσεις. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται και δεκάλεπτη επιστημονική ομιλία στη Βουλή των Ελλήνων, με αντικείμενο τη συντήρηση σπάνιων βιβλιοδεσιών. Είναι τακτικό μέλος του Τοπικού Συμβουλίου Μνημείων Δυτικής Ελλάδας από το 2016. Μια πορεία επικεντρωμένη στη διάσωση της υλικής μαρτυρίας του παρελθόντος και στη μεταφορά της γνώσης διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς στις επόμενες γενιές.

Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν, στο thebest.gr