Σαμάνοι και «σαμανική ιατρική»: Τι κρύβεται πίσω από την υπόσχεση «θεραπείας»

Η φράση βρίσκεται σε ένα ιατρικό βιογραφικό, ανάμεσα σε αναφορές στη βοτανική, στον βελονισμό και στην ομοιοπαθητική: «Σαμανική Ιατρική». Η κατηγορούμενη γιατρός στην υπόθεση του Γιώργου Μαζωνάκη την περιλαμβάνει στις σπουδές που δηλώνει ότι ακολούθησε εντάσσοντάς την σε όσα η ίδια αποκαλεί «Φυσική Ιατρική».

Η αναφορά αυτή δεν τεκμηριώνει εφαρμογή σαμανικής πρακτικής στον τραγουδιστή ούτε σύνδεσή της με τον θάνατό του. Αποτελεί, όμως, αφορμή για να εξηγηθεί ένας όρος που συνδυάζει την πνευματική παράδοση με την υπόσχεση «θεραπείας»: τι είναι η λεγόμενη «σαμανική ιατρική» και σε τι στηρίζονται οι ισχυρισμοί της;

Μια τελετή μπορεί να προσφέρει παρηγοριά. Μια έντονη εμπειρία μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο κάποιος βλέπει τον εαυτό του. Όταν, όμως, συνοδεύεται από την υπόσχεση ότι θα θεραπεύσει μια ασθένεια, το ερώτημα γίνεται συγκεκριμένο: με ποια στοιχεία, με ποιους κινδύνους και με ποια ευθύνη;

Ποιος είναι ο σαμάνος

Η λέξη «σαμάνος» προέρχεται από γλώσσες των τουνγκουσικών λαών της Σιβηρίας. Χρησιμοποιήθηκε ευρύτερα για να περιγράψει πρόσωπα που, σύμφωνα πάντα με τις πεποιθήσεις της κοινότητάς τους, μπορούν να επικοινωνούν με πνεύματα και να μεσολαβούν ανάμεσα στον ανθρώπινο και τον πνευματικό κόσμο.

Ο ρόλος τους μπορεί να περιλαμβάνει τελετές για την αντιμετώπιση της ασθένειας, καθοδήγηση ή άλλες λειτουργίες της κοινοτικής ζωής. Σε ορισμένες παραδόσεις χρησιμοποιούνται ρυθμικά κρουστά, τραγούδι, χορός και καταστάσεις έκστασης — δηλαδή εμπειρίες μεταβολής της συνήθους συνείδησης.

Ο σαμανισμός δεν αποτελεί μία παγκόσμια, ενιαία θρησκεία με κοινό δόγμα και κεντρική αρχή. Ούτε όλες οι αυτόχθονες πνευματικές παραδόσεις είναι «σαμανικές». Η γενίκευση μπορεί να συγκαλύπτει σημαντικές διαφορές ανάμεσα σε κοινότητες που έχουν δικές τους ονομασίες, ιστορίες και αντιλήψεις.

Στο παραδοσιακό τους περιβάλλον, αυτές οι πρακτικές συνδέονται με έναν ευρύτερο τρόπο κατανόησης της ζωής, της φύσης και της ασθένειας.

Τι σημαίνει «σαμανική ιατρική»

Ο όρος χρησιμοποιείται για πρακτικές που ερμηνεύουν την ασθένεια και τη δυσφορία μέσα από πνευματικές αντιλήψεις. Ανάλογα με την παράδοση ή το άτομο που τις προβάλλει, μπορεί να γίνεται λόγος για αποκατάσταση ισορροπίας, απομάκρυνση αρνητικών επιρροών ή «ανάκτηση» χαμένων τμημάτων της ψυχής.

Πρόκειται για περιγραφές ενός συστήματος πεποιθήσεων. Δεν αποτελούν σε καμία περίπτωση ιατρικές πρακτικές, διαγνώσεις ή αποδεδειγμένους βιολογικούς μηχανισμούς.

Αντίστοιχα, η ιδιότητα του «σαμάνου» δεν τεκμηριώνει ιατρική εκπαίδευση, κλινική επάρκεια ή δικαίωμα άσκησης ιατρικών πράξεων. Με άλλα λόγια «σαμανική ιατρική» δεν υφίσταται.

Από την κοινότητα στη σύγχρονη αγορά ευεξίας

Στις σύγχρονες δυτικές εκδοχές, που συχνά περιγράφονται ως νεοσαμανισμός, στοιχεία διαφορετικών παραδόσεων συνδυάζονται με ιδέες αυτογνωσίας και προσωπικής μεταμόρφωσης.

Η σύνδεση με μια συγκεκριμένη κοινότητα προέλευσης μπορεί να είναι περιορισμένη ή να απουσιάζει. Ένα σεμινάριο ή μια ατομική συνεδρία που διαφημίζεται ως «σαμανική» δεν αποτελεί αναγκαστικά συνέχεια μιας παραδοσιακής πρακτικής.

Αυτό έχει σημασία και για τον καταναλωτή: η ίδια ονομασία μπορεί να καλύπτει πολύ διαφορετικά πράγματα. Χρειάζεται να γνωρίζει τι ακριβώς θα συμβεί, εάν θα χρησιμοποιηθούν ουσίες, ποια προσόντα διαθέτει ο υπεύθυνος και ποιοι θεραπευτικοί ισχυρισμοί διατυπώνονται.

Το «ένιωσα καλύτερα»

Μια προσωπική μαρτυρία μπορεί να περιγράφει μια απολύτως ειλικρινή εμπειρία. Δεν αρκεί, όμως, για να αποδείξει ότι έχουμε να κάνουμε με θεραπευτική προσέγγιση.

Για να αξιολογηθεί ένας θεραπευτικός ισχυρισμός, χρειάζεται να εξεταστούν η αποτελεσματικότητα, οι ανεπιθύμητες ενέργειες, η διάρκεια του πιθανού οφέλους και το κατά πόσον το αποτέλεσμα οφείλεται πράγματι στην παρέμβαση.

Η επιστημονική αξιολόγηση αφορά κάθε πρακτική ξεχωριστά. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι η ενσωμάτωση παραδοσιακών πρακτικών στην περίθαλψη πρέπει να στηρίζεται σε επιστημονικά δεδομένα ασφάλειας και αποτελεσματικότητας. Η μακραίωνη χρήση τους δεν καταργεί αυτή την απαίτηση.

Η αγιαχουάσκα

Ορισμένες τελετουργικές πρακτικές, ιδιαίτερα σε κοινότητες του Αμαζονίου, συνδέονται με ψυχοδραστικά παρασκευάσματα. Γνωστό παράδειγμα είναι η αγιαχουάσκα, ένα φυτικό παρασκεύασμα που περιέχει την ψυχεδελική ουσία DMT.

Η χρήση τέτοιων ουσιών δεν χαρακτηρίζει όλες τις σαμανικές παραδόσεις. Και η φυτική προέλευση δεν αποτελεί εγγύηση ασφάλειας.

Η αγιαχουάσκα μπορεί να προκαλέσει εμετό, διάρροια, άγχος, έντονες μεταβολές στην αντίληψη και αύξηση της αρτηριακής πίεσης και των καρδιακών παλμών. Μπορεί επίσης να αλληλεπιδράσει επικίνδυνα με φάρμακα, μεταξύ άλλων με ορισμένα αντικαταθλιπτικά.

Η έρευνα για πιθανές θεραπευτικές εφαρμογές ψυχεδελικών ουσιών δεν ισοδυναμεί με έγκριση ανεξέλεγκτων τελετών. Η επιλογή συμμετεχόντων, η δοσολογία, η παρακολούθηση και η δυνατότητα αντιμετώπισης επιπλοκών αλλάζουν ουσιαστικά τις συνθήκες ασφάλειας.

Πότε η αναζήτηση βοήθειας γίνεται επικίνδυνη

Ο κίνδυνος μπορεί να προκύψει και χωρίς τη λήψη κάποιας ουσίας: όταν μια υπόσχεση ίασης καθυστερεί τη διάγνωση ή οδηγεί στην εγκατάλειψη αποτελεσματικής θεραπείας.

Η ιατρική κοινότητα συνιστά να μην αντικαθίσταται η καθιερωμένη φροντίδα από πρακτικές που δεν έχουν αποδειχθεί ασφαλείς και αποτελεσματικές. Συνιστά επίσης ενημέρωση του θεράποντος γιατρού για κάθε σκεύασμα ή συμπληρωματική παρέμβαση.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτούν οι υποσχέσεις εγγυημένης ίασης, οι «μυστικές» θεραπείες και η προτροπή διακοπής φαρμάκων** χωρίς συνεννόηση με τον γιατρό.

Η ανάγκη για ελπίδα, χρόνο και ανθρώπινη επαφή αξίζει να αντιμετωπίζεται με σοβαρότητα. Η υπόσχεση θεραπείας, όμως, δημιουργεί υποχρέωση απόδειξης. Και αυτή η υποχρέωση ισχύει για όποιον την αναλαμβάνει.

Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.