Διάβασμα, το καλύτερο φάρμακο για την υγεία του εγκεφάλου και την ψυχική ευεξία

Το διάβασμα ωφελεί σοβαρά την υγεία. Μειώνει το άγχος, συμβάλει στην κοινωνικοποίηση, απομακρύνει τον κίνδυνο άνοιας, μπουστάρει την ενσυναίσθηση και αυξάνει τον όγκο της φαιάς ουσίας στα πιτσιρίκια. Το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, σε συνεργασία με την πρωτοβουλία «The Queen’s Reading Room» δημοσίευσε μια μελέτη-ορόσημο, που αναδεικνύει τα σημαντικά οφέλη της ανάγνωσης για ευχαρίστηση όσον αφορά την υγεία του εγκεφάλου, την ψυχική ευεξία, ακόμα και την ανεκτικότητα σε διαφορετικές ιδέες. Ό,τι κι αν επιλέξει κανείς, μυθοπλασία, ιστορικό μυθιστόρημα, κόμικς, περιοδικά. Όσο για το διάβασμα, ποτέ δεν είναι πολύ νωρίς, ποτέ δεν είναι πολύ αργά!

Η ανάγνωση βιβλίων μπορεί να λειτουργήσει πολύ καλύτερα και από app γνωριμιών. Ένα μυθιστόρημα στάθηκε η αιτία να γνωριστούν η ποπ σταρ Ντούα Λίπα και ο μετέπειτα σύζυγος της, ο ηθοποιός Κάλουμ Τέρνερ. Στην… ίδια σελίδα ήταν η Ζεντάγια με τον Ρόμπερ Πάτινσον στη μαύρη κωμωδία The Drama.Το βιβλίο τους έφερε πιο κοντά. Άλλωστε αυξάνονται και πληθύνονται οι διασημότητες που, όπως η Λίπα, διατηρούν στα σόσιαλ μίντια, με μεγάλη επιτυχία, τις δικές τους λέσχες βιβλίων. Προτάσεις υπάρχουν.

Αρκεί να εγκαταλείψει κανείς το ανελέητο σκρολάρισμα ακόμα και πριν πέσει για ύπνο. Αρκετοί αν δεν κλείσουν τη μέρα τους με μια ώρα στο TikTok δεν κοιμούνται, είναι και ο βασανιστικός κίνδυνος του FOMO (fear of missing out). Ότι θα συμβούν πράγματα και θάματα κι εσύ δεν θα τα γνωρίζεις και θα μείνεις στην απέξω. Το μόνο που παραμονεύει βέβαια είναι το brain rot.

Όσο για το Queen’s Reading Room, είναι φιλανθρωπικός οργανισμός, τον οποίο εγκαινίασε η βασίλισσα Καμίλα το 2023 για την προσβασιμότητα σε αφηγήσεις και ιστορίες, την καλλιέργεια και την προώθηση της φιλαναγνωσίας τόσο εντός όσο και εκτός Βρετανίας. Αφετηρία ήταν η λέσχη βιβλίου της Καμίλα, που ξεκίνησε στο Ίνσταγκραμ στη διάρκεια της πανδημίας.

Η έρευνα που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Psychological Health του πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, στο πλαίσιο του Εθνικού Έτους Ανάγνωσης στη Βρετανία, δείχνει πως ακόμα και πέντε λεπτά διαβάσματος μπορούν να μειώσουν το στρες κατά 20% και να βελτιώσουν την ικανότητα συγκέντρωσης.

Επίσης, η ανάγνωση βιβλίων, εφημερίδων και περιοδικών απομακρύνει το κίνδυνο εμφάνισης Αλτσχάιμερ κατά 33% καθώς το τακτικό διάβασμα, αργότερα στη ζωή, λειτουργεί ως ασπίδα απέναντι στη γνωστική έκπτωση και τη σοβαρή νοητική φθορά. Πολλαπλά τα οφέλη και για τα παιδιά που διαβάζουν συστηματικά, αναπτύσσουν καλύτερες δεξιότητες γραμματισμού, βελτιώνονται στα μαθηματικά, κοιμούνται καλύτερα και αφιερώνουν λιγότερο χρόνο στις οθόνες. Τα graphic novels, τα κόμικς και τα έργα που συνδέονται με άλλα μέσα (όπως ταινίες ή σειρές) προσφέρουν αποτελεσματικούς τρόπους, χωρίς πίεση, για να μυηθούν στο διάβασμα οι νέοι που διστάζουν να διαβάσουν.

Συγγραφείς της μελέτης οι καθηγήτριες Μπάρμπαρα Σαχάκιαν και Κρίστελ Λάνγκλεϊ, ερευνήτριες στο Τμήμα Ψυχιατρικής του πανεπιστημίου Κέιμπριτζ, οι οποίες συνυπογράφουν την έρευνα-«Brain Boost: Healthy Habits for a Happier Life» (2025). Αναλυτικότερα, η ανάγνωση έχει αναδειχθεί ως η πιο δημοφιλής μέθοδος ανακούφισης από το άγχος, με σχεδόν δύο στους πέντε ενήλικες (38%) να επιλέγουν τα βιβλία ως τον ιδανικό τρόπο για να χαλαρώσουν.

Μόλις πέντε λεπτά ανάγνωσης λογοτεχνίας μπορούν να μειώσουν το άγχος έως και κατά 20%, ενισχύοντας παράλληλα τη συγκέντρωση και τις δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων, ενώ βοηθούν τους αναγνώστες να αισθάνονται λιγότερο μόνοι. Μια έρευνα έδειξε μάλιστα ότι περισσότεροι άνθρωποι στρέφονταν στα βιβλία για ανακούφιση και παρηγοριά (35%) απ’ ό,τι στο κρασί (31%) ή σε ένα ζεστό μπάνιο (10%).Τα οφέλη μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντικά σε μεγαλύτερη ηλικία. Οι δραστηριότητες αναψυχής που διεγείρουν τον εγκέφαλο – και κυρίως η ανάγνωση – συνδέονται με βραδύτερη γνωστική έκπτωση και μειωμένο κίνδυνο άνοιας στους ηλικιωμένους.

Για παράδειγμα, σε μελέτη που αφορούσε σχεδόν 5.500 ενήλικες ηλικίας 55 ετών και άνω, διαπιστώθηκε ότι τα άτομα που ασχολούνταν συστηματικά με δραστηριότητες όπως η ανάγνωση είχαν σημαντικά λιγότερες πιθανότητες να εμφανίσουν γνωστική εξασθένηση κατά τη διάρκεια μιας περιόδου παρακολούθησης πέντε ετών.

Γιατί, λοιπόν, η ανάγνωση για ψυχαγωγία είναι τόσο ωφέλιμη; Μελέτες απεικόνισης του εγκεφάλου αποκαλύπτουν μια σύνδεση μεταξύ της ανάγνωσης και διαφορών στη δομή του εγκεφάλου, όπως μεγαλύτερος όγκος και μεγαλύτερες περιοχές φλοιού σε εγκεφαλικές ζώνες που σχετίζονται με τη γλώσσα, τη μάθηση, τη συναισθηματική ρύθμιση και τον εκτελεστικό έλεγχο, ισχυρότερη συνδεσιμότητα της λευκής ουσίας που υποστηρίζει την επεξεργασία της γλώσσας και αυξημένο πάχος του φλοιού σε βασικές περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη γλώσσα.

Έχει αποδειχθεί ότι δομικές αλλαγές στον εγκέφαλο ακολουθούν τις παρεμβάσεις που βασίζονται στην ανάγνωση. Για παράδειγμα, μια μικρή μελέτη σε 11 παιδιά με δυσλεξία, ηλικίας 7–11 ετών, διαπίστωσε ότι ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης οκτώ εβδομάδων, το οποίο εστίαζε στη νοερή απεικόνιση, την άρθρωση και την ιχνηλάτηση ομάδων γραμμάτων και λέξεων κατάφερε να βελτιώσει σημαντικά τις αναγνωστικές δεξιότητες, ενώ οι βελτιώσεις αυτές συνοδεύονταν από αύξηση του όγκου της φαιάς ουσίας σε βασικές περιοχές του εγκεφάλου.

Ένας στους τέσσερις Έλληνες διαβάζει βιβλία για ευχαρίστηση

Είναι γνωστό ότι στη χώρα μας ξοδεύουμε επτά φορές περισσότερα χρήματα για κινητά απ’ ό,τι για βιβλία. Οι μέτριοι αναγνώστες, δηλαδή αυτοί που διαβάζουν από ένα έως τέσσερα βιβλία το χρόνο ανέρχονται σε ποσοστό 34% ενώ μόνο το 31% είναι «βιβλιοσκώληκες», δηλαδή διαβάζουν περισσότερα από πέντε βιβλία ετησίως. Αυτά είναι στοιχεία που ανακοίνωσε, προ διετίας, ο Οργανισμός Συλλογικής Διαχείρισης Έργων Λόγου. Στην προηγούμενη έρευνα 12 χρόνια πριν, το 65% δήλωνε ότι δεν διαβάζει ούτε ένα βιβλίο το χρόνο. H πανδημία έκανε …καλό όσον αφορά στο διάβασμα.

Στα πιο φρέσκα, ένας στους τέσσερις Έλληνες διαβάζει βιβλίο καθαρά για ψυχαγωγία, τουλάχιστον τρεις φορές την εβδομάδα, έχει το βιβλίο ως την αγαπημένη του «αποσύνδεση» από έναν κόσμο που δεν σταματά ποτέ να κινείται και να μας φορτίζει υποχρεώσεις. Αυτό είναι ένα από τα κεντρικά ευρήματα της έρευνας «Το Βιβλίο και ο Κόσμος της Ανάγνωσης στην Ελλάδα», που παρουσιάστηκε στο πλαίσιο της εκδήλωσης των Public Βραβείων Βιβλίου 2026. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από την Truberries τον Μάιο 2026, με διπλή μεθοδολογία. Ποσοτική Έρευνα, σε πανελλαδικό δείγμα 816 ατόμων σε επτά μεγάλα αστικά κέντρα, και ποιοτική διερεύνηση με συλλογική προσωπικών ιστοριών με το βιβλίο και ομαδικών συζητήσεων. Πρόκειται για την πρώτη έρευνα τέτοιου εύρους και βάθους για τον κόσμο του βιβλίου στη χώρα μας στον κλάδο της λιανικής.

Η έρευνα αποτυπώνει για πρώτη φορά ένα πολυδιάστατο «ψυχογράφημα» της ανάγνωσης. Το βιβλίο δεν είναι απλώς ψυχαγωγία, είναι – ανάλογα με την περίσταση ή την ανάγκη – ψυχοθεραπεία, καταφύγιο, νοητική ικανοποίηση και φαντασιακή απόδραση. Το 85% των αναγνωστών δηλώνει ότι διαβάζει για να χαλαρώσει και να ξεφύγει από την καθημερινότητα. Και για το 57% των γονέων, το βιβλίο παραμένει ένας από τους πιο ποιοτικούς τρόπους σύνδεσης με τα παιδιά τους.

Εξίσου αποκαλυπτικό είναι το εύρημα ότι, το 85% του αναγνωστικού κοινού βλέπει το βιβλίο ως τρόπο για προσωπική απομόνωση σε δημόσιο ή ιδιωτικό χώρο, χωρίς να χρειαστεί να δώσει εξηγήσεις. Έτσι, αναδύονται δύο διαφορετικοί ρόλοι της ανάγνωσης: η ανάγνωση γίνεται είτε «συντροφικότητα» είτε διαβατήριο για παράλληλη μοναχικότητα.

Η στιγμή της ανάγνωσης είναι βαθιά προσωπική: το 52% διαβάζει πριν τον ύπνο και το 45% όταν βρίσκει ελεύθερο χρόνο μέσα στη μέρα. Η περίοδος των διακοπών (49%) ή εορταστικών αδειών όπως Χριστουγέννων/Πάσχα (42%) είναι συνυφασμένες με την ανάγνωση. Σημαντικό μικρότερο μέρος των αναγνωστών το συνδέει με τα Σαββατοκύριακα (37%) και κάποιοι άλλοι συνοδεύουν τις ημερήσιες μετακινήσεις τους με ένα βιβλίο (22%)

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι αφοσιωμένοι αναγνώστες δεν εγκατέλειψαν τις οθόνες προς όφελος της ανάγνωσης: το 42% από αυτούς χρησιμοποιεί τα κοινωνικά δίκτυα πάνω από 3 ώρες την ημέρα, επιβεβαιώνοντας ότι βιβλίο και ψηφιακός κόσμος συνυπάρχουν.

Σύμφωνα με παλαιότερη Πανελλήνια Έρευνα για τις Συμπεριφορές που Συνδέονται με την Υγεία των Εφήβων που πραγματοποίησε το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας στην Ελλάδα, δύο στους πέντε εφήβους ηλικίας 11, 13 και 15 ετών διαβάζουν κάποια λογοτεχνικά βιβλία εκτός σχολείου, αλλά το ποσοστό αυτό διαφοροποιείται σημαντικά ανάλογα με τα δημογραφικά και τα κοινωνικο-οικονομικά χαρακτηριστικά τους.

Από την έρευνα τεκμηριώνεται ότι κύριοι παράγοντες για να διαβάζει ένας άνθρωπος, είναι να έχει μεγαλώσει σε περιβάλλον όπου υπάρχουν βιβλία και υπάρχουν αναγνώστες, είτε είναι ο πατέρας ή η μητέρα, είτε ακόμη ο παππούς ή η γιαγιά.

Και όπως λέει η Δρ. Λάνγκλεϊ της έρευνας του Κέιμπριτζ, δεδομένου του πόσο ωφέλιμο είναι το διάβασμα για ευχαρίστηση σε νεαρή ηλικία, οφείλουμε να κάνουμε ό,τι περνάει από το χέρι μας για να φέρουμε τα παιδιά και τους νέους σε επαφή με το διάβασμα. Το σημαντικό είναι να βρούμε κάτι που πραγματικά απολαμβάνουν –μπορεί να είναι μια τηλεοπτική εκπομπή ή ένα παιχνίδι– και να το χρησιμοποιήσουμε ως αφετηρία. Η ανάγνωση κόμικς και «κλασικών εικονογραφημένων» θα μπορούσε επίσης να αποτελέσει μια χρήσιμη εισαγωγή, καθώς ενδέχεται να μην προκαλούν το ίδιο αίσθημα δέους ή δυσκολίας , ίσως να φαντάζουν λιγότερο βαρετά…

Πριν από 11 χρόνια μια άλλη έρευνα που είχε οργανώσει το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου, είχε καταλήξει πως όσοι Έλληνες διαβάζουν πάνω από ένα ή δυο βιβλία το χρόνο δεν ξεπερνούν τις 15.000.

Μικροί και μεγάλοι, διαβάστε γιατί «χανόμαστε». Όπως γράφει και ο συγγραφέας και αρθρογράφος Τάκης Θεοδωρόπουλος, «ο κύκλος των αναγνωστών βιβλίων, όσο περνούν τα χρόνια, μοιάζει όλο και περισσότερο με μυστική οργάνωση αιρετικών.»