Οι διαιρέσεις πίσω από την ηλικία

Οι τρεις κρατιδιακές εκλογές του Σεπτεμβρίου ανέδειξαν το πιο νεανικό πρόσωπο της γερμανικής Ακροδεξιάς στην πρόσφατη ιστορία της: στη Σαξονία-Ανχαλτ το 43% των 18-24 ετών ψήφισε AfD, στο Μεκλεμβούργο-Πομερανία το 36% των 16-24, ενώ στο Βερολίνο μόλις το 12% (Forschungsgruppe Wahlen). Η πρώτη εικόνα που διαμορφώθηκε ήταν ότι η νεολαία στην ανατολική Γερμανία στράφηκε στην Ακροδεξιά. Η ανάγνωση αυτή ως γενεακού φαινομένου είναι, ωστόσο, μάλλον λανθασμένη. Η ηλικία λειτουργεί εδώ παραπλανητικά· πίσω της βρίσκονται σημαίνουσες διαιρέσεις με βάση την εκπαίδευση και το φύλο.

Κατ’ αρχάς, οι νέοι δεν είναι η αιχμή της AfD. Η ηλικιακή καμπύλη και στις τρεις εκλογές δημιουργεί το ίδιο σχήμα: κορυφώνεται στους 45-59 (51%, 45% και 19% αντιστοίχως, στο Βερολίνο από κοινού με τους άνω των 60), εμφανίζει απότομη πτώση στους άνω των 70 (31%, 26%, 12%, infratest dimap), ενώ οι κάτω των 30 ψηφίζουν το κόμμα όσο και ο μέσος ψηφοφόρος στη Σαξονία-Aνχαλτ (44% έναντι 43,8%), λιγότερο στο Μεκλεμβούργο (37% έναντι 38,2%) και πολύ λιγότερο στο Βερολίνο (10% έναντι 16,3%). Η πρωτιά στους νέους στα ανατολικά δεν υποδηλώνει, δηλαδή, υπεραντιπροσώπευση της άκρας Δεξιάς· πρόκειται για την κατάρρευση των κεντρώων κομμάτων στους νέους, η οποία χρονικά προηγήθηκε. Το CDU συγκεντρώνει στους κάτω των 30 5% στη Σαξονία-Aνχαλτ και 2% στο Μεκλεμβούργο· το 2021, όταν η AfD ήταν ακόμη στο 18% των νέων της Σαξονίας-Aνχαλτ, το CDU ήταν επίσης στο 18%, με 37% στο σύνολο. Τα κόμματα του Κέντρου είχαν ήδη χάσει τους νέους πριν τους κερδίσει η AfD.

Ο δεύτερος λόγος είναι η εκπαίδευση, που στα exit polls χωρίζει τους ψηφοφόρους περίπου δύο φορές περισσότερο απ’ ό,τι η ηλικία. Στη Σαξονία-Aνχαλτ η AfD λαμβάνει 57% όσων έχουν τη χαμηλότερη τυπική εκπαίδευση (Hauptschule) και 24% των πτυχιούχων, στο Μεκλεμβούργο αντίστοιχα 49% και 20%, στο Βερολίνο 33% και 7%, ενώ, με τις ίδιες ομάδες της Forschungsgruppe Wahlen, η μεγαλύτερη ηλικιακή διαφορά δεν ξεπερνά τις 15 μονάδες. Η ισχυρότερη υποομάδα όλων δεν είναι οι νέοι, αλλά οι κάτω των 35 με χαμηλή ή μέση εκπαίδευση, με 62% (Forschungsgruppe Wahlen, 6.9.2026). Είναι το προφίλ που η συγκριτική βιβλιογραφία καταγράφει από τη δεκαετία του 1980 –νεότεροι άνδρες με χαμηλή τυπική εκπαίδευση (Arzheimer 2009)– με μία κρίσιμη προσθήκη: το εκπαιδευτικό χάσμα στη ριζοσπαστική δεξιά ψήφο διευρύνεται από γενιά σε γενιά (Schäfer & Steiner 2026). Με άλλα λόγια, η εκπαιδευτική διαίρεση είναι βαθύτερη στους νέους απ’ ό,τι στους μεγαλύτερους· το χάσμα που η δημόσια συζήτηση διαβάζει ως γενεακό είναι, σε μεγάλο βαθμό, χάσμα εκπαίδευσης μέσα στη νέα γενιά.

Ο τρίτος λόγος είναι το φύλο. Εδώ η ηλικία δεν αμβλύνει τη διαίρεση· πανευρωπαϊκά τη μεγεθύνει. Στη Σαξονία-Aνχαλτ οι άνδρες 18-29 ψήφισαν AfD κατά 49%, οι συνομήλικές τους κατά 38% (Forschungsgruppe Wahlen). Στο Βερολίνο η ίδια ασυμμετρία εμφανίζεται από την άλλη πλευρά: οι γυναίκες κάτω των 25 ψήφισαν Die Linke κατά 51%, οι άνδρες κατά 34% (infratest dimap, 20.9.2026). Το χάσμα φύλου στην AfD έμεινε σταθερό στις δέκα μονάδες ενώ το ποσοστό της διπλασιάστηκε, από 26% έναντι 16% το 2021 σε 49% έναντι 39% το 2026: το κόμμα μεγάλωσε και παρέμεινε ανδρικό. Στη στήριξη της άκρας Δεξιάς το νεανικό χάσμα φύλου είναι πανευρωπαϊκό: στις ευρωεκλογές του 2024 την ψήφισε πάνω από το 21% των νέων ανδρών έναντι 14% των νέων γυναικών (Milosav κ.ά. 2026).

Τι είναι, τότε, γνήσια νεανικό στη νεανική ψήφο; Oχι το μέγεθος, αλλά η ποιότητά της. Στις ανατολικές εκλογές του 2024 η στήριξη των νέων στην AfD στηριζόταν σε σταθερή κομματική ταύτιση με νατιβιστικό περιεχόμενο και όχι σε διάθεση διαμαρτυρίας (Heinze & Scheuer 2026). Δεν πρόκειται, άρα, για ψήφο που απομειώνεται με την ηλικία. Οι νέοι λειτουργούν ως πρόδρομοι (Rekker 2022): ό,τι έδειξαν οι κάτω των 30 της Σαξονίας-Aνχαλτ το 2021 (18% όταν το κόμμα είχε 20,8%), το έκανε το σύνολο το 2026.

Η διάκριση αυτή είναι σημαντική. Αν το φαινόμενο διαβαστεί ως ηλικιακό, η απάντηση είναι επικοινωνιακή και παιδαγωγική: παρουσία στο TikTok, πολιτική αγωγή στα σχολεία. Αν διαβαστεί ως εκπαιδευτικό και έμφυλο, το ερώτημα μετατοπίζεται από την επικοινωνία στην ουσία: μισθοί, προοπτική και μέλλον στην περιφέρεια για τους νέους χωρίς πτυχίο. Οι εργάτες της Σαξονίας-Ανχαλτ ψηφίζουν AfD κατά 52% και SPD κατά 7% (Forschungsgruppe Wahlen)· ο ψηφοφόρος που η σοσιαλδημοκρατία θεωρούσε δικό της έχει αλλάξει στρατόπεδο. Αν το Κέντρο έχει ακόμη κάτι να πει σε έναν νέο ανατολικό εργάτη, πέρα από το να τον προειδοποιεί για την AfD, θα κριθεί στο πρόγραμμα και όχι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η AfD δεν κέρδισε τους νέους ως νέους, αλλά επειδή η εκπαίδευση και το φύλο χωρίζουν τη γενιά τους βαθύτερα από κάθε προηγούμενη.

Η κ. Λαμπρινή Ρόρη είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Πολιτικής Ανάλυσης στο ΕΚΠΑ.*