Ουγγαρία 1956: Ο Νάγκ(ι), ο Πούσκας και ο Ντοράτι

Ηταν Οκτώβριος του 1956, πριν από ακριβώς εβδομήντα χρόνια. Αμυδρή ανάμνηση, αφού ήμουν μόλις έξι ετών: βρίσκομαι σε ταξί ‒για την ακρίβεια «Αγοραίον»‒ με τον πατέρα μου, ο οποίος έχει πιάσει κουβέντα με τον οδηγό, έναν καθ’ όλα αξιοσέβαστο κύριο. Προσπαθώ να καταλάβω τι συζητάνε αλλά δυσκολεύομαι. Ασε που έχω και άγνωστες λέξεις. Τι σημαίνει «φέρ’ ειπείν», ρωτάω τον πατέρα μου, ο οποίος κατά κόρον χρησιμοποιεί αυτήν την έκφραση. Η δεύτερη ερώτησή μου, όταν πλέον έχουμε φτάσει στο σπίτι, είναι κάπως πιο απαιτητική: «Γιατί μιλούσατε συνέχεια για την Ουγγαρία;». Τι είχε γίνει ή τι γινόταν, Ο Νάγκ(υ), ο Πούσκας και ο Ντοράτι, σε αυτήν τη χώρα, την οποία εγώ ήξερα κυρίως από τη θρυλική εθνική της ομάδα ποδοσφαίρου, την κορυφαία ίσως τότε στον κόσμο. Αυτήν που, το 1953, είχε σπάσει το αήττητο της Εθνικής Αγγλίας εντός έδρας, νικώντας τη στο Γουέμπλεϊ, και μάλιστα με το εμφατικό 6-3;

Κάτι για επανάσταση άκουσα τότε από τον πατέρα μου, για τανκς, για οδομαχίες, και για άλλα τέτοια. Ολα αυτά ακούγονταν εντυπωσιακά, ίσως και κάπως «εξωτικά» στα αυτιά ενός εξάχρονου παιδιού. Αρκετά αργότερα απέκτησα σαφή εικόνα για το τι ακριβώς είχε συμβεί τότε στην Ουγγαρία.

Αν εξαιρέσει κανείς το γραμματόσημο με τον εκτελεσμένο πια Ιμρε Νάγκυ, με το οποίο ο Καραμανλής (που δεν μάσαγε σε κάτι τέτοια) απάντησε το 1959 στην προσπάθεια των Σοβιετικών «να μας στριμώξουν» με το γραμματόσημο για τον Γλέζο, ελάχιστες αντιδράσεις είχαν προκαλέσει στην Ελλάδα τα γεγονότα στην Ουγγαρία το 1956. Πολύ λιγότερες από ό,τι η εξίσου ωμή εισβολή (αν και με πολύ λιγότερα θύματα, εκείνη) στην Τσεχοσλοβακία το 1968, ή τα γεγονότα με πρωταγωνιστή το συνδικάτο Αλληλεγγύη, το 1980, στην Πολωνία.

Δεν έχω εδώ τον χώρο ώστε να επεκταθώ σε πολιτικές και γεωστρατηγικές αναλύσεις της περιόδου εκεί γύρω στο 1956. Θα αρκεστώ έτσι να αναφέρω ότι την ελληνική κοινή γνώμη πολύ περισσότερο την απασχολούσαν τότε όσα συνέβαιναν στην Κύπρο (ΕΟΚΑ, Διγενής, εκτέλεση Καραολή και Δημητρίου κ.ά.). Αλλωστε, σχετικά πρόσφατο ήταν και το στραπάτσο των Αγγλογάλλων στο Σουέζ, το οποίο, καλώς ή κακώς, είχε προκαλέσει το ενδιαφέρον του μέσου Ελληνα σαφώς περισσότερο από ό,τι η εισβολή των Σοβιετικών στην Ουγγαρία. Θυμάμαι ακόμα και χαρτάκια, αυτά που τα λέγαμε «τύχες» (τους προδρόμους των σημερινών στίκερ που βρίσκεις σε φακελάκια), στα οποία υπήρχαν αναφορές στα γεγονότα στην Εγγύς Ανατολή, εγκωμιαστικές για τον Νάσερ και κόλαφος για τους κακούς (λόγω και Κύπρου) Βρετανούς.

Είχαν προηγηθεί γεγονότα όπως η λαϊκή εξέγερση στο Ανατολικό Βερολίνο το 1953, η επίσης εξέγερση στο Πόζναν της Πολωνίας το καλοκαίρι του 1956, οι εκτελέσεις πριν από λίγα χρόνια ιστορικών στελεχών των κομμουνιστικών κομμάτων της ανατολικής Ευρώπης (Κοστόφ, Σλάνσκι, Ράικ, Πάουκερ, κ.ά.), και βέβαια το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ στις αρχές του 1956, όπου καταδικάστηκαν οι «παραβιάσεις της σοσιαλιστικής νομιμότητας» από τον Στάλιν. Ωστόσο, η αίγλη που η Σοβιετική Ενωση είχε κερδίσει κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και η πίστη των απανταχού κομμουνιστών στον αναντικατάστατο ρόλο και στο αλάθητο του «καθοδηγητικού κέντρου» δεν είχαν ξεθωριάσει ή κλονιστεί ακόμη. Αλλωστε, το 1957 οι Σοβιετικοί θα έστελναν πρώτοι άνθρωπο στο Διάστημα, τον θρυλικό Γκαγκάριν, ενώ και σε ό,τι αφορά τα καθ’ ημάς ειδικότερα, στις εκλογές του 1958 η ΕΔΑ, νόμιμος βραχίων του ΚΚΕ, θα άγγιζε το 25%. Πού να μείνει χώρος, λοιπόν, για το δράμα των Ούγγρων το 1956 και κατά τα αμέσως επόμενα χρόνια, εν μέσω κατορθωμάτων του Διγενή στην Κύπρο, «νασερίτιδας» που είχε πλήξει τη χώρα, καθώς και σοβιετικών επιτευγμάτων στη λεγόμενη κούρσα του Διαστήματος; Ακόμα και τα πασιφανώς αρνητικά στοιχεία του σοβιετικού συστήματος και του σοβιετικού μπλοκ αντιμετωπίζονταν με τα γνωστά «ναι μεν, αλλά», με τα περί πρακτόρων και δακτύλων του ιμπεριαλισμού, με τα «ναι, αλλά και οι Αμερικανοί καταπιέζουν τους μαύρους».

Η περίπτωση της Ουγγαρίας**

Επιστρέφοντας όμως στην Ουγγαρία, μια μικρή αναδρομή στα χρόνια 1945-56. Το Κομμουνιστικό Κόμμα λοιπόν, ακόμα και στις πρώτες μεταπολεμικές εκλογές, με τον Κόκκινο Στρατό παρόντα, είχε ψηφιστεί από το μόλις 17% του ουγγρικού λαού. Λεπτομέρεια αυτό για τον «πατερούλη», ο οποίος είχε εξασφαλίσει ήδη, με βάση τα συμφωνημένα κατά τη διάρκεια του πολέμου, ότι η Ουγγαρία θα έμπαινε στο δικό του σακούλι. Με τη γνωστή και ως «μέθοδο του σαλαμιού» διαδικασία, τα άλλα κόμματα «απορροφήθηκαν», ώστε να εγκαθιδρυθεί στη χώρα ένα ακόμα μονοκομματικό, συγκεντρωτικό, σοβιετικού τύπου καθεστώς, με ισχυρό άνδρα τον (πιο σταλινικός πεθαίνεις…) Ματίας Ράκοσι. Επίσης, ο επικεφαλής της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στην Ουγγαρία, ο καρδινάλιος Μίντσεντι, είχε συλληφθεί, και βέβαια οι διώξεις κατά παντός είδους ετερόδοξων, αντιφρονούντων, ή ακόμα και κομμουνιστών που χαρακτηρίζονταν «αποστάτες» ή «τιτοϊκοί», γνώριζαν ημέρες δόξης λαμπρές.

Το φθινόπωρο του 1956 ωστόσο, το καζάνι είχε αρχίσει να βράζει. Στις 6 Οκτωβρίου, 300.000 άνθρωποι διαδήλωναν στους δρόμους της Βουδαπέστης. Η ηγεσία του ΚΚ αδυνατούσε να δώσει απαντήσεις στα αιτήματα των «καθολικώς διαμαρτυρομένων», τα οποία μάλιστα γίνονταν σταδιακά όλο και πιο «προχωρημένα». Εκτός από πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις, οι διαδηλωτές ζητούσαν επίσης αυθεντικό πολυκομματισμό, ακόμα και ενδεχόμενη αποχώρηση της χώρας από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας. Παρά την προσπάθεια των Σοβιετικών και των μπιστικών τους να εκτονώσουν την κατάσταση με τοποθέτηση του Γιάνος Κάνταρ στη θέση του γραμματέα του ΚΚ και του μεταρρυθμιστή Ιμρε Νάγκυ (Ναγκ, δηλαδή Μεγάλος ή Μεγάλου, είναι στην πραγματικότητα το όνομά του στα ουγγρικά, αλλά ας μην «το πειράξουμε») στη θέση του πρωθυπουργού, οι διαδηλώσεις συνεχίστηκαν. Σύντομα μάλιστα, συνοδεύτηκαν από δημιουργία εργατικών συμβουλίων, καθώς και επαναστατικών επιτροπών στη Βουδαπέστη αλλά και σε επαρχίες της χώρας.

Η ανησυχία των Σοβιετικών ήταν έκδηλη (δύο φορές πέταξαν στη Βουδαπέστη ο Μικογιάν με τον Σουσλόφ, σε μια προσπάθεια να «ομαλοποιηθεί» η κατάσταση). Ο κίνδυνος, άλλωστε, να μεταδοθεί το μικρόβιο και σε άλλες σοβιετοκρατούμενες χώρες ήταν πάντοτε υπαρκτός. Ως εκ τούτου; Ως εκ τούτου, το Κρεμλίνο κατέληξε ότι τη λύση μπορούσαν να δώσουν μόνον τα σοβιετικά και «συμμαχικά» τεθωρακισμένα. Στις 4 Νοεμβρίου και κατά τις μέρες που ακολούθησαν, οι δρόμοι της Βουδαπέστης έγιναν πεδίο σφοδρών ‒αλλά και άνισων, εκ των πραγμάτων‒ συγκρούσεων. Απολογισμός: περίπου 3.000 εξεγερμένοι Ούγγροι αλλά και 700 σοβιετικοί στρατιώτες νεκροί. Επίσης, περίπου 200.000 Ούγγροι πέρασαν τις επόμενες μέρες τα σύνορα, καταφεύγοντας στην Αυστρία, στη Γερμανία, όπου μπορούσαν.

Οσο για τον ίδιο τον Νάγκ(υ), που από ένα σημείο και έπειτα ουσιαστικά είχε υιοθετήσει τα αιτήματα των εξεγερμένων, κατέφυγε στη γιουγκοσλαβική πρεσβεία, όπου και ζήτησε άσυλο. Ωστόσο, δεν απέφυγε τελικά τη μοίρα τόσων και τόσων αντιφρονούντων ‒ή και απλώς διαφωνούντων‒ με την εφιαλτική πραγματικότητα του σταλινισμού και των παραφυάδων του. Βγαίνοντας από την πρεσβεία της Γιουγκοσλαβίας και παρά τις εγγυήσεις που του είχαν δοθεί, το καθεστώς τον συνέλαβε, τον φυλάκισε, και τον Ιούνιο του 1958 τον απαγχόνισε, μαζί με άλλους που είχαν παίξει ρόλο στα γεγονότα του 1956.

Ποδοσφαιριστές και μουσικοί**

Επειτα από τόσους νεκρούς, τόσα δράματα και τόση καταστολή με την πιο αδυσώπητη έννοια του όρου, θα κλείσω με δυο παράπλευρες απώλειες (ας τις ονομάσουμε έτσι) για τη χώρα που είχε τολμήσει να εξεγερθεί κατά των επιγόνων του Στάλιν και των μεθόδων τους.

Στο πεδίο του αθλητισμού λοιπόν, η θρυλική ποδοσφαιρική εθνική ομάδα της Ουγγαρίας, η γνωστή και ως Aranyascapat (Χρυσή Ομάδα), διαλύθηκε ουσιαστικά, καθώς όσα από τα αστέρια της μπόρεσαν αναζήτησαν καταφύγιο και ομάδα στη Δύση. Και πρώτος πρώτος βέβαια, ο Φέρεντς Πούσκας, ο «καλπάζων ταγματάρχης», ο οποίος θα έκανε τελικά μια δεύτερη μεγάλη καριέρα (1958-66) με τη Ρεάλ Μαδρίτης. Ενδιαφέρουσα και λίγο πικάντικη λεπτομέρεια: πριν καταλήξει στη Ρεάλ, ο «αδέσποτος» το 1957 Πούσκας, όντας χαρακτηρισμένος «προδότης» από την Ουγγρική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία και τιμωρημένος από τη FIFA, συζήτησε σοβαρά την πρόταση του Δημήτρη Καρέλα, αιμοδότη τότε (και επί χρόνια) του Εθνικού, να ενταχθεί στο δυναμικό της ομάδας του Πειραιά.

Και κάτι καλλιτεχνικό για (γλυκόπικρο έστω) επιδόρπιο. Από τους πολύ αξιόλογους μουσικούς που πλαισίωναν ουγγρικές ορχήστρες αρκετοί πήραν επίσης τον δρόμο της εξορίας. Ορισμένοι από αυτούς συγκρότησαν τη θρυλική Philarmonia Hungarica, με έδρα στη Γερμανία, μια από τις κορυφαίες ίσως ευρωπαϊκές ορχήστρες του τέλους της δεκαετίας του 1950 και εκείνης του 1960. Ουκ ολίγοι από τους φιλόμουσους της γενιάς μου μεγαλώσαμε έτσι με τις εκτελέσεις (σε LP, εννοείται) της Philarmonia Hungarica, συνήθως υπό τη διεύθυνση του επίσης ουγγρικής καταγωγής Ανταλ Ντοράτι.

Πρόσθεσε το Protagon ως προτιμώμενη πηγή στη Google**