Η παρακμή της επαγγελματικής οργανοποιίας στην Αθήνα του Μεσοπολέμου

Η επαγγελματική κατασκευή μουσικών οργάνων στην Αθήνα δεν αποτελεί μόνο μια ιστορία τεχνικής παραγωγής αλλά συνδέεται άμεσα με την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της πρωτεύουσας, τις μουσικές προτιμήσεις της αστικής κοινωνίας και με τη σταδιακή μετάβαση από τη βιοτεχνική στη μαζικότερη παραγωγή.

Η αθηναϊκή οργανοποιία γνώρισε ιδιαίτερη ανάπτυξη κατά τον 19ο αιώνα. Ονόματα όπως ο Λεωνίδας Γαΐλας, ο Εμμανουήλ Βελούδιος, ο Γεώργιος Μακρόπουλος, ο Ιωάννης Γ. Σταθόπουλος, o Ιωάννης Γομπάκης, ο Δημήτριος Μούρτζινος και ο Εμμανουήλ Κοπελιάδης συνδέθηκαν με την ανάπτυξη ενός επαγγελματικού χώρου στον οποίο η χειροτεχνική δεξιότητα συνυπήρχε με την εμπορική δραστηριότητα. Τα εργαστήρια της Αθήνας δεν αποτελούσαν απλώς χώρους παραγωγής, αλλά και χώρους μαθητείας, όπου η τεχνική γνώση μεταδιδόταν από τον έμπειρο τεχνίτη στον μαθητευόμενο. Η συμμετοχή ορισμένων από τους κατασκευαστές σε ελληνικές και διεθνείς εκθέσεις δείχνει παράλληλα την προσπάθεια προβολής και αναγνώρισης της ελληνικής παραγωγής μουσικών οργάνων στο εξωτερικό.

Ωστόσο, κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα οι συνθήκες της αγοράς άρχισαν να μεταβάλλονται. Ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες υπήρξε ο σταδιακός διαχωρισμός της κατασκευής από το εμπόριο. Αρχικά ο οργανοποιός ήταν ταυτόχρονα τεχνίτης, κατασκευαστής, επισκευαστής και έμπορος. Έτσι λοιπόν, με την ανάπτυξη των εξειδικευμένων καταστημάτων μουσικών ειδών, το εμπόριο απέκτησε μεγαλύτερη αυτονομία.

Παράλληλα, αυξήθηκε η παρουσία εισαγόμενων μουσικών οργάνων από το εξωτερικό η οποία δημιούργησε νέες συνθήκες ανταγωνισμού για τα μικρά αθηναϊκά εργαστήρια. Η χειροποίητη κατασκευή απαιτούσε εξειδικευμένη εργασία, χρόνο και εμπειρία, ενώ τα εισαγόμενα όργανα μπορούσαν να διατίθενται στην αγορά μέσω οργανωμένων εμπορικών δικτύων. Η αλλαγή αυτή επηρέασε σταδιακά και τον επαγγελματικό ρόλο του ίδιου του οργανοποιού. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1920 εντοπίζεται εντονότερη παρουσία τεχνιτών που ασχολούνται με επισκευές και επιδιορθώσεις, γεγονός που δείχνει τη μεταβολή της σχέσης ανάμεσα στην κατασκευή και την αγορά.

Η οικονομική πίεση, ωστόσο, δεν ήταν ο μοναδικός παράγοντας της παρακμής. Εξίσου σημαντική υπήρξε η απώλεια μιας ολόκληρης γενιάς παλαιών τεχνιτών. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 πέθαναν μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα ο Δημήτριος Σταθόπουλος, ο Ιωάννης Γομπάκης, ο Δημήτριος Μούρτζινος και ο Εμμανουήλ Κοπελιάδης. Η σημασία αυτών των απωλειών υπερβαίνει την απώλεια μεμονωμένων επαγγελματιών, καθώς η οργανοποιητική γνώση μεταδιδόταν σε μεγάλο βαθμό μέσω της μαθητείας.

Την ίδια περίοδο μεταβαλλόταν και ο γεωγραφικός χάρτης της οργανοποιίας. Η δραστηριότητα δεν περιορίστηκε πλέον στον παραδοσιακό πυρήνα της οδού Κολοκοτρώνη, αλλά επεκτάθηκε σε άλλες περιοχές της Αθήνας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Λάζαρος Ψυλλάκης ο οποίος καταγόταν από την Πόλη, σπούδασε οργανοποιία στη Βιέννη και θεωρούταν άψογος τεχνίτης στην κατασκευή και επισκευή των οργάνων της οικογένειας του βιολιού, έχοντας το πρώτο του μικρό εργαστήριο σε μια σοφίτα στην οδό Σαπφούς στο κέντρο της Αθήνας. Επίσης, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η εγκατάσταση προσφυγικών πληθυσμών στον Πειραιά δημιούργησε νέες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της οργανοποιίας. Κατά την περίοδο 1925–1957 καταγράφονται στον Πειραιά δεκαεννέα περίπου οργανοποιεία, γεγονός που καταδεικνύει τη μετατόπιση της παραγωγικής δραστηριότητας προς ένα νέο σημαντικό κέντρο.

Η παρακμή των παλιών αθηναϊκών οργανοποιείων, επομένως, δεν μπορεί να αποδοθεί σε μία μόνο αιτία. Αποτέλεσε αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης οικονομικών, εμπορικών, κοινωνικών και τεχνικών μεταβολών. Η ανάπτυξη των μουσικών καταστημάτων, η αύξηση των εισαγόμενων οργάνων, η μεταβολή των συνθηκών παραγωγής και κατανάλωσης, καθώς και η σταδιακή απώλεια των παλαιών τεχνιτών, αποδυνάμωσαν το παραδοσιακό εργαστήριο. Όμως, η οργανοποιία δεν εξαφανίστηκε. Μετασχηματίστηκε και μετακινήθηκε σε νέα κοινωνικά και γεωγραφικά περιβάλλοντα ενώ η ιστορία της αποκαλύπτει τη στενή σχέση ανάμεσα στην τεχνική γνώση, την αγορά, την αστική ανάπτυξη και τη διαδοχή των γενεών.

Οι Κώστας Κουρκουνάκης και Ηλίας Βλαμάκης είναι μουσικοί και μέλη του Παραδοσιακού Μουσικού Συλλόγου «Ο Χαρίλαος»**