Κατασκευαστική ύβρις και οικονομικές κρίσεις

«καὶ δοκεῖ δεινὴν ὕβριν ἡ Ἑλλὰς ὑβρίζεσθαι καὶ τυραννεῖσθαι περιφανῶς, ὁρῶσα τοῖς εἰσφερομένοις ὑπ' αὐτῆς ἀναγκαίως πρὸς τὸν πόλεμον ἡμᾶς τὴν πόλιν καταχρυσοῦντας καὶ καλλωπίζοντας ὥσπερ ἀλαζόνα γυναῖκα, περιαπτομένην λίθους πολυτελεῖς καὶ ἀγάλματα καὶ ναοὺς χιλιοταλάντους.»

Πλούταρχος, Βίος Περικλέους, 12.2*

Περπατώντας στα παλιά κτήματα του στρατηγού και επί της οδού Μακρυγιάννη που φέρει το όνομα του, χιλιάδες κόσμου βλέπει κάθε μέρα δύο αρχιτεκτονήματα με παγκόσμια εμβέλεια. Πρώτα και κύρια τον Παρθενώνα και από κάτω, το πολύ νεότερο και πολύ μικρότερης βέβαια αρχιτεκτονικής σημασίας Νέο Μουσείο της Ακροπόλεως. Πολλοί τα θαυμάζουν και λίγοι συνειδητοποιούν ότι και τα δύο συνδέονται με εποχές ακμής που έμοιαζαν να μην έχουν τέλος, αλλά σηματοδότησαν μεγάλες κρίσεις το αμέσως επόμενο της ολοκληρώσεως τους διάστημα. Ο Παρθενών ολοκληρώθηκε το 432 πΧ, με την ολοκλήρωση των γλυπτικών εργασιών, λίγο πριν τον Πελοποννησιακό Πόλεμο το 431 πΧ και την οικονομική καταστροφή που επέφερε ενώ το Μουσείο εγκαινιάσθηκε το 2009, μόλις η οικονομία είχε πάρει την άγουσα προς την κατάρρευση της δεκαετίας του 2010.

Αυτά βέβαια δεν είναι μοναδικά παραδείγματα. Ο Πύργος της Βαβέλ είναι αρχετυπική κατασκευαστική ύβρις που τιμωρήθηκε αυστηρά σύμφωνα με τη Βίβλο. Η κατασκευή της βασιλικής του Αγίου Πέτρου και η σχετιζόμενη μαζική πώληση συγχωροχαρτιών συνδέθηκαν με την Μεταρρύθμιση και τη δημιουργία των Διαμαρτυρομένων δογμάτων. Η Μεταρρύθμιση σηματοδότησε με τη σειρά της μια μακρά περίοδο πολέμων και κρίσεων στην Ευρώπη και οριστική απώλεια τεράστιων επαρχιών για την παπική τιάρα.

Πιο κοντά στα δικά μας χρόνια, αυτό είναι μια επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά την οποία την βλέπουμε και στη σύγχρονη ιστορία. Όπως έχω αναλύσει νωρίτερα στα άρθρα περί του 18ετούς κύκλου των ακινήτων, στο τέλος των κύκλων αυτών επέρχεται συνήθως μεγάλης κλίμακος χρηματοπιστωτική κρίση. Υπάρχει λοιπόν κάποια συσχέτιση των 18ετων κύκλων με την λεγόμενη «κατασκευαστική ύβρη»; Ευτυχώς ή δυστυχώς, η ιστορική ακολουθία είναι τουλάχιστον εντυπωσιακή. Διεπίστωσα δε, ότι αν και είχα ανεξαρτήτως την αρχική σκέψη με βάση τα δικά μας κτήρια, υπάρχει ήδη και ο σχετικός δείκτης, γνωστός στη βιβλιογραφία ως Skyscraper Index.

Πίνακας 1. Τα υψηλότερα κτήρια στον κόσμο και τα αντίστοιχα χρηματοοικονομικά γεγονότα με τα οποία συνδέονται χρονικά. Ημερομηνίες και ύψη κατά προσέγγιση και με παραδοχές στρογγυλοποίησης.

Αν δούμε για παράδειγμα τον παραπάνω πίνακα, βλέπουμε συσχέτιση νέων υψηλότερων κατασκευών και τέλη κύκλων και υφέσεις. Αξίζει τον κόπο να σημειώσουμε το πραγματικό ράλι ανεγέρσεων γύρω από τη Μεγάλη Ύφεση που ακολούθησε το Κραχ του 1929. Την περίοδο μάλιστα που -λόγω του ΒΠΠ- δεν υλοποιήθηκε ο 18ετής κύκλος, το Empire State παρέμεινε αδιαμφισβήτητος πρωταθλητής, μέχρι το WTC και το Sears Tower να ολοκληρωθούν στις αρχές της τεράστιας πληθωριστικής κρίσης της δεκαετίας του 1970. Μια περίοδο που σε ανύποπτο χρόνο έγραψα ότι μου θυμίζει τη δικιά μας δεκαετία.

Δε θα επεκταθώ εδώ στους πιθανούς λόγους συσχετίσεως που είναι αρκετά προφανείς καθώς η οικονομία περνάει από φάση υψηλής ρευστότητος, χαμηλών επιτοκίων και αυξημένων αγοραπωλησιών, σε κρίση. Ούτε και βέβαια στη δίκαιη κριτική που πολλές φορές δέχεται αυτός δείκτης ή άλλες προσπάθειες προοράσεως οικονομικών κρίσεων. Και σε καμία περίπτωση δε θα ισχυριστώ ότι αποτελεί από μόνος του κάποιου είδους απόλυτο εργαλείο προβλέψεων Θα θέσω όμως την ερώτηση: θα μπορούσε αυτός ο δείκτης, σε συνάρτηση με άλλες διαπιστώσεις να μας πει κάτι για το εγγύς μέλλον;

Μα, αυτός είναι ο λόγος που γράφω αυτό το άρθρο. Αν και τώρα ίσως φαίνεται ακόμα αμφίβολο, καθώς παρά τα πολλαπλά γεγονότα η οικονομία συνεχίζει διεθνώς να αναπτύσσεται, επιμένω στην πρόβλεψη που έκανα πέρυσι για σημαντική διεθνή χρηματοπιστωτική κρίση. Και συνεχίζω να υποψιάζομαι ότι ο πόλεμος στον Κόλπο δεν ήταν η στιγμή Lehman, αλλά μάλλον η στιγμή Northern Rock σε αντιστοιχία με τον προηγούμενο χρηματοπιστωτικό κύκλο. Ένα πολύ σημαντικό γεγονός που υπερκαλύφθηκε από το μέγεθος του επόμενου που χαρακτήρισε και τον προηγούμενο 18ετή κύκλο.

Επίσης συνεχίζω να θεωρώ ότι τα επόμενα μεγάλα γεγονότα στο χρονολόγιο του τέλους αυτού του 18ετούς κύκλου, θα τα δούμε ενδεχομένως μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου στις ΗΠΑ. Όλα αυτά βεβαίως τα έχω αναλύσει επανειλημμένως, οπότε παραπέμπω στα αντίστοιχα άρθρα και συνεντεύξεις. Σημειώνω απλώς ότι υπό το πρίσμα της οπτικής που ανέπτυξα, μπορούμε να διατυπώσουμε μια τολμηρή εικασία τόσο για τα επόμενα έτη όσο και για τη χώρα που φιλοξενεί το επόμενο υψηλότερο κτήριο. Το τελευταίο προφανώς δε φαίνεται στον ορίζοντα και το διατυπώνω απλώς για να ελεγχθεί εκ των υστέρων.

Στη διεθνή αγορά ακινήτων διαπιστώνω ότι ήδη έχουν ξεκινήσει εκτεταμένες διορθώσεις στις πραγματικές και σε αρκετές περιπτώσεις ακόμα και στις ονομαστικές τιμές σε περιβάλλον μάλιστα υψηλού πληθωρισμού. Αυτά δηλαδή που περιμένουμε στα τέλη των 18ετων κύκλων. Το τι νομίζω για την αγορά ακινήτων στην Ελλάδα είναι κάπως πιο πολύπλοκο. Στην πράξη, εξαρτάται από δύο βασικά ζητήματα: το μέγεθος και τη διάρκεια της ενδεχόμενης υφέσεως (αν έρθει) και το κατά πόσο θα αυξηθεί τελικά η ανεργία. Αυτά όμως εκφεύγουν του στόχου του παρόντος άρθρου.. Για τους λάτρεις της τεχνικής αναλύσεως το μέγεθος των δονήσεων θα εξαρτηθεί αν το εγγύς μέλλον θα είναι τέλος κύκλου για τη χώρα μας ή η ανάπαυλα του μεσοκύκλου. Εν ολίγοις δύσκολα θα δούμε καταρρεύσεις τιμών τύπου δεκαετίας 2010, εκτός αν επαναληφθούν τα τραγικά λάθη εκείνης της περιόδου.

Σε κάθε περίπτωση, το σημαντικότερο ιστορικό ζήτημα που ενδέχεται να φέρει η επόμενη κρίση, εάν δεν ληφθούν σοβαρά μέτρα, δεν θα είναι κατά τη γνώμη μου η οικονομική καταστροφή. Θα είναι η περαιτέρω δημογραφική κατάρρευση. Με την επιφύλαξη βεβαίως του πολιτικού κύκλου και της ιστορικής της τάσεως των Ελλήνων ψηφοφόρων να επιλέγουν ενίοτε καταστροφικές προτεινόμενες λύσεις. Η δημογραφική κατάρρευση με τη σειρά της οδηγεί αναπόφευκτα μετά λίγα χρόνια σε οικονομικό, πολιτισμικό και γεωπολιτικό μαρασμό. Και δυστυχώς η κρίση γεννήσεων του κύκλου της Lehman θα αρχίσει να φαίνεται ήδη δραματικά το 2028.

Επιστρέφοντας στον δείκτη υψηλών κτηρίων, σημειώνω ότι το κομβικό κατά την άποψη μου 2027, αναμένεται η ολοκλήρωση του Πύργου του Ελληνικού ενώ λίγο αργότερα αναμένεται να ολοκληρωθεί το νέο υψηλότερο κτήριο στον κόσμο που σχεδιάζεται να ξεπεράσει μάλιστα τα 1000 μέτρα, στην Τζέντα της Σαουδικής Αραβίας.

Και μια που ξεκίνησα με Πλούταρχο, ας τελειώσω με Αριστοτέλη: «Ἔσται μὲν εὖ· ἐὰν δέ τι συμβαίνῃ, τάδε διέθετο Ἀριστοτέλης» σε ελεύθερη μετάφραση: «όλα να πάνε καλά. Αλλά, αν όχι, αυτά γράφει ο Αριστοτέλης για διαθήκη.»

Μακάρι να πάνε όλα καλά και να διαψευστώ, άλλωστε ουδείς μετά Χριστόν προφήτης. Αλλά αν όχι, όποιος πετύχει τη σωστή πρόβλεψη, μπορεί ενδεχομένως και να λάβει τα μέτρα του.

Απόδοση στην κρατική νέα ελληνική:

«Και φαίνεται ότι η Ελλάδα υφίσταται τρομερή ύβρη και απροκάλυπτη τυραννία, βλέποντας ότι εμείς, με τις εισφορές που μας καταβάλλει αναγκαστικά για τον πόλεμο, χρυσώνουμε και στολίζουμε την πόλη μας σαν μια γυναίκα αλαζονική, φορτώνοντάς την με πολυτελείς λίθους, αγάλματα και ναούς αξίας χιλίων ταλάντων.» Πρόκειται για την κριτική που έκαναν οι αντίπαλοι του Περικλέους στο εκτεταμένο οικοδομικό πρόγραμμα με το συμμαχικό ταμείο που έφερε από τη Δήλο στην Αθήνα.

Ο Κοσμάς Θεοδωρίδης είναι Πρόεδρος της CERA (Confederation of European Real Estate Associations), Αντιπρόεδρος της CEPI (Confederation of European Real Estate Professions) και Γενικός Γραμματέας του Συλλόγου Μεσιτών Αθηνών Αττικής ΣΜΑΣΑΑ.