Κατάθλιψη: Το γέλιο δεν είναι πάντα «φάρμακο» – Πότε το χιούμορ βοηθά και πότε μπορεί να βλάψει

Το χιούμορ μπορεί να βελτιώσει τη διάθεση, να χαλαρώσει την ένταση και να προσφέρει μια ευπρόσδεκτη ανάπαυλα από τις καθημερινές ανησυχίες. Όσον αφορά στην κατάθλιψη, όμως, το γέλιο δεν είναι πάντα το καλύτερο φάρμακο – και η χρήση του τη λάθος στιγμή μπορεί να μην βοηθήσει ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, να έχει αρνητικά αποτελέσματα.

Μια ανασκόπηση από ερευνητές του Πανεπιστημίου SWPS υποδηλώνει ότι το χιούμορ μπορεί να διαδραματίσει χρήσιμο ρόλο στη στήριξη της ψυχικής υγείας, κυρίως ενισχύοντας την ψυχολογική ανθεκτικότητα. Ωστόσο, τα αποτελέσματά του εξαρτώνται, σε μεγάλο βαθμό, από το πότε και πώς χρησιμοποιείται. Κατά τη διάρκεια ενός οξέος καταθλιπτικού επεισοδίου, η χρήση του χιούμορ φαίνεται να έχει περιορισμένη χρησιμότητα και απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή.

Τα συμπεράσματα, που δημοσιεύονται στο Clinical Psychology Review, υπογραμμίζουν την ανάγκη για μια διαφοροποιημένη προσέγγιση του χιούμορ στη φροντίδα της κατάθλιψης.

Γιατί το χιούμορ έχει προσελκύσει την προσοχή των ερευνητών**

Η κατάθλιψη συγκαταλέγεται μεταξύ των πιο διαδεδομένων ψυχικών διαταραχών παγκοσμίως, επηρεάζοντας περισσότερα από 280 εκατομμύρια άτομα. Μπορεί να προκαλέσει βαθιά ψυχική οδύνη και να επηρεάσει σημαντικά την καθημερινή ζωή.

Παρότι υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπείες για την κατάθλιψη, δεν ανταποκρίνονται όλοι οι ασθενείς στον ίδιο βαθμό, ενώ παραμένει και ο κίνδυνος υποτροπής. Ως εκ τούτου, ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν μια προσέγγιση που δεν περιορίζεται στη μείωση των αρνητικών συμπτωμάτων, αλλά δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην αποκατάσταση των θετικών συναισθημάτων, της ευημερίας και της καθημερινής λειτουργίας.

Το χιούμορ αποτελεί ένα πιθανό εργαλείο, καθώς μπορεί να αντισταθμίσει δύο χαρακτηριστικά που συνδέονται με την κατάθλιψη: Την επίμονη αρνητική σκέψη ή «εμμονή» και τη μείωση των θετικών συναισθημάτων. Ο ρόλος του χιούμορ στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης έχει επιστημονική βάση. Σύμφωνα με τη δρ. Anna Braniecka, κλινική ψυχολόγο στη Σχολή Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου SWPS στη Βαρσοβία, η έρευνα στον τομέα της νευροαπεικόνισης δείχνει ότι η αντίδραση στο χιούμορ ενεργοποιεί περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την κατάθλιψη, συμπεριλαμβανομένων κυκλωμάτων στα οποία εμπλέκονται ο προμετωπιαίος φλοιός και το μεταιχμιακό σύστημα.

Αυτό, όμως, δε σημαίνει ότι αρκεί απλώς να πούμε σε κάποιον που πάσχει από κατάθλιψη να γελάει περισσότερο.

Πότε το χιούμορ μπορεί να βοηθήσει – και πότε μπορεί να βλάψει**

Η δρ. Braniecka εξέτασε την υπάρχουσα κλινική ψυχολογική έρευνα σχετικά με το χιούμορ στην κατάθλιψη, λαμβάνοντας υπόψη τα συναισθηματικά οφέλη του, τις αντιδράσεις σε χιουμοριστικό υλικό, τα αποτελέσματα των παρεμβάσεων που βασίζονται στο χιούμορ και τις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες. Η ανάλυσή της υποδηλώνει ότι 3 παράγοντες είναι ιδιαίτερα σημαντικοί:

η σοβαρότητα και τοστάδιο της κατάθλιψης,

το πλαίσιο και

ο τύπος του χιούμορ που χρησιμοποιείται.

Οι παρεμβάσεις που βασίζονται στο χιούμορ φαίνεται να έχουν περιορισμένη χρησιμότητα και να απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή κατά την οξεία φάση της κατάθλιψης. Αντίθετα, έδειξαν να έχουν καλύτερα αποτελέσματα σε άτομα με ήπια συμπτώματα ή σ’ εκείνα που βρίσκονται σε ύφεση – τότε είναι που το χιούμορ μπορεί να συμβάλει στην ενίσχυση της ψυχολογικής ανθεκτικότητας και να υποστηρίξει την πληρέστερη συναισθηματική ανάρρωση.

Ο τύπος του χιούμορ έχει επίσης σημασία. Μία από τις ασφαλέστερες προσεγγίσεις φαίνεται να είναι το χιούμορ που αποσπά προσωρινά την προσοχή από τις δυσκολίες, όπως το να ακούει κανείς ή να λέει ένα αστείο που δεν έχει σχέση με το θέμα. Αντίθετα, η προσπάθεια να κοροϊδέψει κανείς τα δικά του προβλήματα μπορεί να έχει αντίθετα αποτελέσματα για ορισμένα άτομα, εντείνοντας τις αρνητικές σκέψεις και επιδεινώνοντας τη διάθεση.

Η ανύψωση του ηθικού μπορεί να έχει αντίθετα αποτελέσματα**

Ένα άλλο ζήτημα είναι η φοβία που έχουν πολλοί με την ιδέα να γελούν οι άλλοι μαζί τους. Σύμφωνα με τη μελέτη, τα άτομα με κατάθλιψη είναι πιο πιθανό να βιώνουν αυτόν τον φόβο και ενδέχεται να ερμηνεύουν το γέλιο των άλλων ως απειλητικό και όχι ως φιλικό. Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία κατά τη διάρκεια ενός οξέος καταθλιπτικού επεισοδίου, όταν οι προσπάθειες να ανυψωθεί το ηθικό κάποιου «με το ζόρι» μπορεί να προκαλέσουν σημαντικό άγχος, αντί να προσφέρουν ανακούφιση.

Το «μαύρο» χιούμορ και τα αρνητικά αστεία στο διαδίκτυο απαιτούν επίσης προσοχή. Τα άτομα που βιώνουν κατάθλιψη μπορεί να ταυτιστούν με τέτοιο περιεχόμενο και να αισθανθούν αρχικά καλύτερα. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε απαισιόδοξο χιούμορ μπορεί να ενισχύσει αρνητικά μοτίβα σκέψης.

Το χιούμορ δε αντικαθιστά τη θεραπεία**

Η ίδια ευαισθησία απαιτείται και στη θεραπεία. Ένα ακατάλληλο αστείο από έναν ειδικό μπορεί να ερμηνευθεί από ένα άτομο με κατάθλιψη ως έλλειψη ενσυναίσθησης ή ως απόδειξη ότι οι δυσκολίες του δεν λαμβάνονται σοβαρά υπόψη.

Οι ψυχολόγοι πρέπει, επομένως, να κατανοούν τόσο τα πιθανά οφέλη, όσο και τους κινδύνους πριν χρησιμοποιήσουν το χιούμορ, λαμβάνοντας παράλληλα προσεκτικά υπόψη τη συναισθηματική κατάσταση, την οπτική γωνία και το στάδιο της θεραπείας του ασθενούς.

Το ζήτημα αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία, καθώς οι παρεμβάσεις που βασίζονται στο χιούμορ επεκτείνονται σε εφαρμογές, chatbots και εργαλεία εικονικής πραγματικότητας, συμπεριλαμβανομένων τεχνολογιών που υποστηρίζονται από τεχνητή νοημοσύνη. Τέτοιες προσεγγίσεις θα μπορούσαν να καταστήσουν τις παρεμβάσεις φθηνότερες και πιο προσιτές, αλλά η δρ. Braniecka προειδοποιεί ότι η χρήση χωρίς επίβλεψη θα μπορούσε επίσης να ενισχύσει την απαισιόδοξη σκέψη σε ορισμένους ασθενείς.

Τελικά, το χιούμορ δεν πρέπει να θεωρείται θεραπεία για την κατάθλιψη ή εναλλακτική λύση της ψυχοθεραπείας ή της φαρμακευτικής θεραπείας. Αντίθετα, τα στοιχεία υποδηλώνουν ότι μπορεί να έχει τη θέση του ως ένα συστατικό στοιχείο μιας ευρύτερης θεραπευτικής προσέγγισης, υπό την προϋπόθεση ότι προσαρμόζεται προσεκτικά στο κάθε άτομο.

Η μεγαλύτερη δύναμή του ίσως να μην βρίσκεται στις πιο «σκοτεινές» στιγμές ενός καταθλιπτικού επεισοδίου, αλλά αργότερα -όταν τα συμπτώματα είναι πιο ήπια- ως τρόπος ενίσχυσης της ανθεκτικότητας, αποκατάστασης των θετικών συναισθημάτων και, ενδεχομένως, προστασίας από την υποτροπή.