Ελληνικά στην Αυστραλία: Γιατί «αξίζουν τον κόπο», η μάχη που δίνει η διασπορά και το «Βήμα της Ομογένειας»

Η σκηνή είναι γνωστή, ας την ανακαλέσουμε: Ένας μικρός βασιλιάς στα βάθη της Ανατολής δίνει οδηγίες στον χαράκτη του νομίσματός του. Το διάδημα να μοιάζει ελληνικό, η επιγραφή να είναι οπωσδήποτε στα ελληνικά και, προς Θεού, να μην ξεχαστεί η λέξη «Φιλέλλην». Γιατί έρχονται πότε-πότε κάτι σοφιστές από τη Συρία και δεν θέλει να γίνει «ρεζίλι».

Τον «Φιλέλληνα» του Καβάφη θυμήθηκε ο Γενικός Πρόξενος της Ελλάδας στο Σίδνεϊ Γεώργιος Σκέμπερης, όταν, «από το πρίσμα του ιστορικού και του πολιτικού επιστήμονα» όπως είπε, έθεσε ένα ερώτημα που αφορά άμεσα την ομογένεια: τι κάνει τις γλώσσες να εξαπλώνονται και να μιλιούνται από πάρα πολλούς ανθρώπους, και τι τις κάνει κάποια στιγμή να υποχωρούν; Η απάντησή του: οι γλώσσες διαδίδονται όταν μεταφέρουν μια κουλτούρα στην οποία οι άλλοι θέλουν να μετέχουν. Γι’ αυτό, σημείωσε πως «η διατήρηση της ελληνικής στην Αυστραλία είναι μια δύσκολη μάχη».

Το παραπάνω ερώτημα διέτρεξε τις εργασίες του 12ου Διεθνούς Θερινού Πανεπιστημίου, που πραγματοποιήθηκε από τις 6 έως τις 11 Σεπτεμβρίου στο Πανεπιστήμιο Νέας Νότιας Ουαλίας, (UNSW), με τίτλο «Η ελληνική γλώσσα στην Αυστραλία: από τη μνήμη στο μέλλον». Μετά από δύο χρονιές στη Βοστώνη, το «καραβάκι» του ΔΘΠ, το έμβλημα της διοργάνωσης, έφτασε στους Αντίποδες. Το «παρών» έδωσε και το ΒΗΜΑ με τον θεσμό του Βήματος της Ομογένειας.

«Να ξεκινήσει τη μέρα που θα τελειώσει»

Με περισσότερους από 120 εισηγητές και εισηγήτριες, οι εργασίες φιλοξενήθηκαν στο Rex Vowels Theatre του UNSW και μεταδόθηκαν ζωντανά στο διαδίκτυο. Πανεπιστημιακοί και εκπαιδευτικοί ήρθαν όχι μόνο από το Σίδνεϊ, αλλά και από την Αδελαΐδα, το Ντάργουιν και τη Μελβούρνη, παρουσιάζοντας τη μακρά διαδρομή των ελληνικών προγραμμάτων τόσο στα σχολεία όσο και στα πανεπιστήμια της χώρας, δίχως όμως να ωραιοποιούν την κρίσιμη κατάσταση της ελληνομάθειας στην Αυστραλία.

Η διοργάνωση έγινε από το Εργαστήριο Μελέτης Κοινωνικών Θεμάτων, ΜΜΕ και Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, σε συνεργασία με το Πρόγραμμα Ελληνικών Σπουδών του UNSW και την Unity in Philia, υπό την αιγίδα του Προέδρου της Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Τασούλα και με τη στήριξη της Γενικής Γραμματείας Απόδημου Ελληνισμού και Δημόσιας Διπλωματίας.

Χαιρετισμούς απέστειλαν, μεταξύ άλλων, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας Προκόπιος Παυλόπουλος, η υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη και ο υφυπουργός Εξωτερικών Γιάννης Λοβέρδος. Στις εργασίες μίλησαν επίσης ο Πρέσβης της Ελλάδας στην Αυστραλία Σταύρος Βενιζέλος και η Πρύτανις του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Άννα Μπατιστάτου. Την οργανωτική διεύθυνση στην Αυστραλία είχε ο Βασίλης Αδραχτάς, υπεύθυνος του Προγράμματος Ελληνικών Σπουδών του UNSW.

«Θέλουμε αυτό το πρόγραμμα να ξεκινήσει τη μέρα που θα τελειώσει», είπε στην έναρξη η ιδρύτρια και επιστημονικώς υπεύθυνη του ΔΘΠ, Κοσμήτορας της Σχολής Επιστημών Αγωγής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Νικολέττα Τσιτσανούδη-Μαλλίδη. Ο στόχος, εξήγησε, είναι να μείνει «ένας σπόρος στην κοινότητα»: να ξεκινήσουν συνεργασίες, να γνωριστούν οι εκπαιδευτικοί μεταξύ τους, να ενωθούν σχολεία. Και όχι «ένα ωραίο πυροτέχνημα, μετά το οποίο όλοι επιστρέφουν στον τόπο τους με τις ωραίες φωτογραφίες τους», συμπλήρωσε.

Κατά την οργανωτική επιτροπή, ορισμένα αποτελέσματα φάνηκαν πριν καν πέσει η αυλαία. Δρομολογήθηκαν συνεργασίες ανάμεσα σε πανεπιστημιακούς και σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Μια ξεχωριστή στρογγυλή τράπεζα συζήτησε τον ρόλο του επιχειρείν στη διάδοση της ελληνικής, με αφορμή τη Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου Αυστραλίας – Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρουσιάστηκαν επίσης τα πρακτικά της περσινής διοργάνωσης, ο τόμος «Ομογενειακά Μέσα Ενημέρωσης και Ελληνική Γλώσσα» (εκδ. Πεδίο). Τις εργασίες πλαισίωσε, μεταξύ άλλων, έκθεση πολιτικής γελοιογραφίας των Ηλία Μακρή, Ανδρέα Πετρουλάκη και Στάθη στην Ελληνική Ορθόδοξη Κοινότητα.

Τι κρατά μια γλώσσα ζωντανή

Το αν η ελληνική θα συνεχίσει να μιλιέται από τις επόμενες γενιές απασχόλησε πολλές από τις εισηγήσεις. Ο ακαδημαϊκός Χριστόφορος Χαραλαμπάκης συμμετείχε διαδικτυακά, αφού δεν μπόρεσε να ταξιδέψει. Περιέγραψε την πορεία των μεταναστευτικών γενεών: η πρώτη καταφεύγει στη μνήμη, η δεύτερη ισορροπεί ανάμεσα στις δύο πατρίδες, η τρίτη νιώθει περισσότερο αυστραλιανή και η τέταρτη αποκόπτεται σχεδόν πλήρως.

Κατά τον ίδιο, ούτε το διδακτικό υλικό ούτε το εκπαιδευτικό προσωπικό είναι από μόνα τους το κλειδί για την ελληνομάθεια. «Ο ισχυρότερος παράγοντας είναι τα κίνητρα», σημείωσε. Ως παράδειγμα έφερε την κυριαρχία της αγγλικής, που δεν οφείλεται σε αρετές της γλώσσας, αλλά στην ισχύ των ΗΠΑ.

Σε παρόμοιο συμπέρασμα κατέληγε και ο κ. Σκέμπερης. Αν κοιτάξει κανείς την ιστορία, είπε, «οι οιωνοί δεν είναι πολύ θετικοί». Όπου άνθρωποι μετανάστευσαν σε αλλόγλωσση χώρα ως μειονότητα, «ο χρόνος δεν ήταν ευγενικός με τη διατήρηση της γλώσσας». Υπενθύμισε και τον Ισοκράτη, που θεωρούσε Έλληνες «αυτούς που έχουν ελληνική εκπαίδευση». Η πρότασή του ήταν πρακτική: να δείξουμε στους νέους ότι ο σύγχρονος ελληνικός πολιτισμός είναι ελκυστικός και αξίζει τον κόπο να μάθουν τα ελληνικά για να είναι μέτοχοί του.

Τα στοιχεία είναι ενδεικτικά: Σύμφωνα με μελέτη του Hellenic Studies Foundation, στην πολιτεία της Νότιας Αυστραλίας, μέσα σε μια 20έτια, από το 2003 έως το 2023, σημειώθηκε πρώτη 40% στους μαθητές ελληνικών.

Άλλες εισηγήσεις έδειξαν ότι η εικόνα για τη διατήρηση μειονοτικών γλωσσικών ποικιλιών είναι αρκετά σύνθετη. Ο Joseph Lo Bianco (Πανεπιστήμιο Μελβούρνης), παρουσιάζοντας τη Συμμαχία Pharos, ένα εθελοντικό δίκτυο για την αναζωογόνηση της ελληνικής στην Αυστραλία, περιέγραψε τη γλώσσα ως «locally endangered but globally vibrant»: απειλούμενη τοπικά, ζωντανή σε παγκόσμια κλίμακα.

Από τη δική του πλευρά, ο Βασίλης Αδραχτάς αμφισβήτησε στην εισήγησή του το ίδιο το ερμηνευτικό σχήμα της λεγόμενης «γλωσσικής φθοράς», που κυριαρχεί στη μελέτη των μεταναστευτικών γλωσσών. Έδειξε, μέσα από τρεις μελέτες περίπτωσης, ότι ομιλητές κυρίως δεύτερης γενιάς στο Σίδνεϊ διατηρούν στη γλώσσα τους μορφές τοπικών διαλέκτων, όπως τις μιλούσαν οι γονείς τους στην ελληνική επαρχία.

Τις μέχρι τώρα πρωτοβουλίες του Hellenic Studies Foundation σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες, από τον προσχολική ηλικία μέχρι την τριτοβάθμια εκπαίδευση, παρουσίασε η Νάνσυ Καρβουνιάρη. Οι δράσεις αυτές έχουν συγκεντρώσει χρηματοδότηση πάνω από 4 εκ. δολάρια Αυστραλίας τα τελευταία 8 χρόνια. .Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται, η συνεργασία με τη δημοφιλή ομάδα The Wiggles και τη δημιουργία μιας σειράς video «Learnng Greek with Lucia», η οποία έχει συγκεντρώσει πάνω από 2,3 εκ. προβολές στο YouTube. Όπως σημείωσε η κυρία Καρβουνιάρη «Δεν αρκεί να μπορούν τα παιδιά να μάθουν Ελληνικά. Πρέπει να θέλουν -και να μπορούν να συνεχίσουν».

Ο ρόλος της Εκκλησίας

Σε διαφορετικό μήκος κύματος κινήθηκε ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, χαρακτηρίζοντας «άκομψη και άτοπη» για τη διάσωση της ελληνικής. Όπως σημείωσε η γλώσσα «δεν είναι κάποιος ημιθανής ασθενής ή, πολύ περισσότερο, ένα ταριχευμένο μουσειακό έκθεμα». Για τον ίδιο, βασικός χώρος της ελληνικής παραμένει η Εκκλησία. Η Αρχιεπισκοπή Αυστραλίας, προσέθεσε, διατηρεί την ελληνική ως γλώσσα της λατρείας «σχεδόν σε καθολικό βαθμό» και επιμένει σε αυτό «αδιαπραγμάτευτα».

Πιο συγκεκριμένα, από τη Θεολογική Σχολή της δεν μπορεί πλέον να πάρει πτυχίο όποιος δεν κατέχει την ελληνική σε επίπεδο Β2. Έφερε μάλιστα ως αντιπαράδειγματην Αμερική, όπου η καθιέρωση της αγγλικής στη λατρεία, κατά τον ίδιο, «ζημίωσε αποφασιστικά την ελληνική ταυτότητα των πιστών». Τόνισε επίσης ότι η εμμονή στην ελληνική δεν είναι «εθνικιστικός ελιτισμός», αλλά «αντίπαλο δέος στην ομογενοποιητική χοάνη της σύγχρονης κοινωνίας».

Ελληνομάθεια και τεχνητή νοημοσύνη

Η τεχνητή νοημοσύνη βρέθηκε στο επίκεντρο πολλών εισηγήσεων, άλλοτε ως ευκαιρία και άλλοτε ως κίνδυνο για τον γραμματισμό. Ο κ. Χαραλαμπάκης σημείωσε ότι η ΤΝ πρέπει να χρησιμοποιείται κατάλληλα, χωρίς να μπορεί να υποκαταστήσει τον άνθρωπο.

Μια ευφάνταστη προσέγγιση ήρθε από τη Γενική Πρόξενο της Ελλάδας στην Αδελαΐδα, Αλεξάνδρα Θεοδωροπούλου. Το ελληνικό αλφάβητο, υποστήριξε, «ψηφιοποίησε» πρώτο τη γνώση: την αποκόλλησε από τη μνήμη του ειδικού και την έκανε, τουλάχιστον κατ’ αρχήν, προσιτή σε όλους. Ο Πλάτων όμως, στον «Φαίδρο», προειδοποιούσε ότι «η γραφή μπορεί να γεννήσει δοκησίσοφους», ανθρώπους δηλαδή με την επίφαση της μάθησης αλλά όχι με αληθινή γνώση. Η κ. Θεοδωροπούλου έκλεισε με ένα ερώτημα που θα μπορούσε να συνοψίζει όλο το συνέδριο: «Αν η τεχνολογία πολλαπλασιάζει την πρόσβαση στη γνώση, πολλαπλασιάζει άραγε και τη σοφία;»

Η Γενική Γραμματέας Απόδημου Ελληνισμού και Δημόσιας Διπλωματίας Μάιρα Μυρογιάννη υπενθύμισε στον χαιρετισμό της την απόφαση της UNESCO, τον Νοέμβριο του 2025, να καθιερώσει την 9η Φεβρουαρίου ως Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας. Ανέφερε επίσης, ανάμεσα στις δράσεις της Γραμματείας, Το ΒΗΜΑ της Ομογένειας, την ψηφιακή μαθητική εφημερίδα της ομογένειας που υλοποιείται σε συνεργασία με «Το Βήμα».

«Το Βήμα της Ομογένειας» στο Σίδνεϊ

Στο πλαίσιο των εργασιών παρουσιάστηκε και «Το Βήμα της Ομογένειας», η εκδοτική και εκπαιδευτική πρωτοβουλία που ξεκίνησε το 2025 «Το Βήμα» με τη Γενική Γραμματεία Απόδημου Ελληνισμού και Δημόσιας Διπλωματίας. Μαθητές και μαθήτριες ελληνόφωνων σχολείων σε όλο τον κόσμο δημιουργούν τις δικές τους σχολικές εφημερίδες, αξιοποιώντας τις αρχές του γραμματισμού των μέσων. Η πρωτοβουλία αποτελεί συνέχεια του θεσμού των Μαθητικών Εφημερίδων του ΒΗΜΑΤΟΣ. Ο δεύτερος κύκλος έχει ανακοινωθεί (συμπληρώστε τη φόρμα συμμετοχής), ενώ στον πρώτο κύκλο, για το σχολικό έτος 2025-2026, συμμετείχαν 12 σχολεία (δύό από αυτά ήταν από τη Μελβούρνη και το Περθ) από 9 διαφορετικές χώρες σε 4 ηπείρους.

Πέρα από το αμφιθέατρο, «Το Βήμα» επισκέφθηκε τέσσερα σχολεία του Σίδνεϊ: το All Saints Grammar στο Belmore, το St Euphemia College, το St Spyridon College και το Σαββατιανό σχολείο της κοινότητας στο Clemton Park. Είχε γόνιμες συζητήσεις με την εκπαιδευτική κοινότητα για τόσο για τις διαχρονικές όσο και τις σύγχρονες προσκλήσεις της ελληνομάθειας στην Αυστραλία. Παράλληλα, γνώρισε από κοντά μαθητές και μαθήτριες, οι οποίοι με ιδιαίτερο ενδιαφέρον πληροφορήθηκαν για το Βήμα της Ομογένειας και έξεφρασαν την επιθυμία να συμμετάσχουν στην πρωτοβουλία με τα δικά τους δημοσιογραφικά κείμενα.

Από τη μνήμη στο μέλλον

Ο τίτλος της φετινής διοργάνωσης περιείχε ήδη μια απάντηση στο ερώτημα του κ. Σκέμπερη. Η ελληνική στην Αυστραλία είναι ταυτόχρονα μνήμη, μέσα από τα σχολεία που ίδρυσαν οι κοινότητες και τη λατρεία που επιμένει στα ελληνικά, αλλά και ανοιχτό στοίχημα για το μέλλον. Ο βασιλιάς του Καβάφη ήθελε τα ελληνικά στο νόμισμά του για να μη γίνει «ρεζίλι» μπροστά στους σοφιστές της Συρίας. Για τις νέες γενιές της ομογένειας, το ζητούμενο είναι το αντίθετο: όχι να επιδεικνύουν τα ελληνικά, αλλά να τα χρειάζονται, για να μιλήσουν, να γράψουν, να αστειευτούν, να διαφωνήσουν.

«Η πολυγλωσσία είναι η μαγεία του να βλέπεις ένα παιδί να ψιθυρίζει ένα μυστικό στα ελληνικά, να ζητάει βοήθεια για την άσκησή του στα γαλλικά και να γελάει δυνατά με τους φίλους του στα αγγλικά», έγραφαν στο «Βήμα του Μόντρεαλ» τέσσερις μαθήτριες της Ομογένειας που ναι μεν βρίσκονταν χιλιάδες χιλιόμετρα από το Σίδνεϊ, αλλά μοιράζονται τους είδους προβληματισμούς με τους μαθητές στην Αυστραλία.

Και πιθανόν εκεί να κριθεί η συνέχεια -στην καλλιέργεια μια πολυγλωσσίας που θα αγκαλιάζει το διαφορετικό, θα αναδεικνύει με ειλικρίνεια τη σύνδεση και τη σχέση των ομογενών με την Ελλάδα και θα κοιτά πέρα από ένα στείρο ωφελιμισμό ή το εύκολο φολκλόρ σχετικά με όσα μπορεί να προσφέρει η γνώση μιας γλώσσας.