Κ. Ιατρίδης: Οι αιτίες πίσω από το ρήγμα στις σχέσεις Ερντογάν - Αλίγιεφ

Τις βαθύτερες αιτίες της έντασης στις σχέσεις Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν, τις διαφορετικές γεωπολιτικές επιδιώξεις των δύο χωρών και τα όρια της στρατηγικής συμμαχίας Ερντογάν και Αλίγιεφ αναλύει σε συνέντευξή του ο αντιπτέραρχος (Ι) ε.α. Κωνσταντίνος Ιατρίδης, Επίτιμος Διοικητής ΔΑΥ, Επίτιμος Πρόεδρος της Ένωσης Αποστράτων Αξιωματικών Αεροπορίας και αμυντικός αναλυτής.

Με αφορμή την αντιπαράθεση που προκάλεσε η παρέμβαση της Άγκυρας στο ζήτημα της ισλαμικής μαντίλας στα σχολεία του Αζερμπαϊτζάν, ο κ. Ιατρίδης εξετάζει τις ιδεολογικές και πολιτικές διαφορές των δύο κυβερνήσεων, επισημαίνοντας την επιδίωξη του Μπακού να διαφυλάξει την κυριαρχία του και να μην εμφανίζεται ότι ευθυγραμμίζεται υποχρεωτικά με τις επιλογές της Τουρκίας.

Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στη στρατηγική σχέση του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ, η οποία αποκτά πρόσθετη σημασία σε μια περίοδο βαθιάς κρίσης των τουρκοϊσραηλινών σχέσεων. Παράλληλα, αναλύει τη σημασία της ενεργειακής αλληλεξάρτησης Άγκυρας και Μπακού, εκτιμώντας ότι ενδεχόμενη κλιμάκωση των πολιτικών διαφωνιών θα μπορούσε να επηρεάσει τις μελλοντικές επενδύσεις και τις κοινές περιφερειακές πρωτοβουλίες.

Ο κ. Ιατρίδης εμφανίζεται επιφυλακτικός απέναντι στα σενάρια οριστικής ρήξης, υπογραμμίζοντας ότι οι δύο χώρες εξακολουθούν να συνδέονται με ισχυρά στρατηγικά συμφέροντα. Όπως επισημαίνει, η πραγματική δοκιμασία για τις σχέσεις τους είναι κατά πόσο θα καταφέρουν να διατηρήσουν τη συμμαχία τους, αποδεχόμενες παράλληλα τις διαφορετικές προτεραιότητες και τις ανεξάρτητες επιλογές τους στην εξωτερική πολιτική.

Συνέντευξη στον Γιώργο Νόκο

Τι έχει προκαλέσει την αντιπαράθεση μεταξύ Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν για τη χρήση της μαντίλας στα σχολεία;

Στο Αζερμπαϊτζάν έχει ξεσπάσει αντιπαράθεση με αφορμή τους κανόνες για τη σχολική ενδυμασία. Παρότι δεν υπάρχει ρητή απαγόρευση της μαντίλας, έχουν καταγραφεί περιπτώσεις μαθητριών στις οποίες δεν επετράπη η είσοδος στο σχολείο επειδή φορούσαν χιτζάμπ. Αυτό προκάλεσε αντιδράσεις και μαθητικές διαμαρτυρίες. Το βασικό ερώτημα είναι αν μια μαθήτρια μπορεί να αποκλείεται από το σχολείο εξαιτίας της θρησκευτικής της ενδυμασίας.

Η Τουρκία αντέδρασε σε αυτή την πρακτική, με σύμβουλο του Ερντογάν να χαρακτηρίζει απαράδεκτο τον αποκλεισμό μαθητριών από την εκπαίδευση λόγω της μαντίλας. Από την πλευρά του, το Αζερμπαϊτζάν υποστηρίζει ότι πρέπει να τηρούνται οι κανόνες της σχολικής στολής και να διαφυλάσσεται ο κοσμικός χαρακτήρας της εκπαίδευσης. Παράλληλα, κατηγορεί την τουρκική πλευρά για παρέμβαση στις εσωτερικές του υποθέσεις.

Κατά τη γνώμη μου, εδώ υπάρχουν δύο ζητήματα. Το πρώτο αφορά τη θρησκευτική ελευθερία και το δικαίωμα κάθε παιδιού να έχει πρόσβαση στην εκπαίδευση. Το δεύτερο αφορά τις σχέσεις Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν και τα όρια της παρέμβασης μιας χώρας στις αποφάσεις μιας άλλης.

Οι δύο χώρες είναι στενοί σύμμαχοι, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι συμφωνούν σε όλα.

Παρατηρούμε την Τουρκία να παρεμβαίνει στα εσωτερικά ζητήματα του Αζερμπαϊτζάν και να αντιδρά στον περιορισμό της μαντίλας στα σχολεία. Τι κρύβεται πίσω από αυτή την κίνηση και γιατί αντιδρά το Αζερμπαϊτζάν;\

Πιστεύω ότι πίσω από την αντίδραση της Τουρκίας υπάρχουν δύο βασικοί λόγοι. Ο ιδεολογικός και ο πολιτικός.

Ο Ερντογάν έχει συνδέσει την πολιτική του πορεία με την υπεράσπιση της θρησκευτικής ταυτότητας και την άρση των περιορισμών στη μαντίλα. Παράλληλα, η Τουρκία θέλει να έχει ισχυρό ρόλο στον μουσουλμανικό κόσμο και να εμφανίζεται ως χώρα που υπερασπίζεται τα δικαιώματα των μουσουλμάνων. Επομένως, το ζήτημα έχει ιδιαίτερη θρησκευτική και πολιτική σημασία για την Τουρκία.

Το Αζερμπαϊτζάν, από την άλλη πλευρά, δεν θέλει να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η Τουρκία μπορεί να επηρεάζει ή να καθορίζει τις εσωτερικές του αποφάσεις. Παρά τις στενές σχέσεις των δύο χωρών, το Μπακού θέλει να διατηρήσει την αυτονομία του και να δείξει ότι χαράζει τη δική του πολιτική.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το Αζερμπαϊτζάν είναι μια μουσουλμανική χώρα με κοσμικό κράτος. Η πολιτική του ηγεσία θέλει να διατηρήσει αυτόν τον χαρακτήρα, χωρίς να εξαρτάται από τις επιλογές της Τουρκίας.

Κατά τη γνώμη μου, αυτό είναι και το βασικό σημείο της αντιπαράθεσης. Η Τουρκία μπορεί να εκφράζει τη θέση της, αλλά το Αζερμπαϊτζάν θέλει να ξεκαθαρίσει ότι οι αποφάσεις για την εσωτερική του πολιτική λαμβάνονται στο Μπακού και όχι στην Άγκυρα.

Διεθνή μέσα ενημέρωσης, όπως το Al Jazeera, αναφέρουν ότι η Άγκυρα και το Μπακού έχουν απομακρυνθεί εξαιτίας της προσέγγισης του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ. Ποια είναι η γνώμη σας;

Θεωρώ ότι η στενή σχέση του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ είναι ένας από τους παράγοντες που δημιουργούν τριβές με την Τουρκία. Δεν πιστεύω, όμως, ότι αυτός είναι ο μοναδικός λόγος για τις διαφωνίες των δύο χωρών.

Το Αζερμπαϊτζάν έχει αναπτύξει σημαντική συνεργασία με το Ισραήλ, κυρίως στους τομείς της άμυνας, της ενέργειας και της τεχνολογίας. Για το Μπακού, αυτή η σχέση εξυπηρετεί συγκεκριμένα εθνικά και στρατηγικά συμφέροντα. Γι’ αυτό και δεν είναι εύκολο να την εγκαταλείψει επειδή η Τουρκία έχει διαφορετικές απόψεις.

Την ίδια στιγμή, οι σχέσεις Τουρκίας και Ισραήλ έχουν επιδεινωθεί σημαντικά, ιδιαίτερα μετά τον πόλεμο στη Γάζα. Η τουρκική κυβέρνηση δίνει μεγάλη πολιτική σημασία στο Παλαιστινιακό, γεγονός που δυσκολεύει την προσπάθεια του Αζερμπαϊτζάν να διατηρήσει καλές σχέσεις και με τις δύο πλευρές.

Η δική μου εκτίμηση είναι ότι το Μπακού προσπαθεί να ακολουθήσει μια εξωτερική πολιτική που εξυπηρετεί τα δικά του συμφέροντα, χωρίς να εξαρτάται αποκλειστικά από κανέναν. Η Τουρκία παραμένει πολύ σημαντικός σύμμαχος, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι το Αζερμπαϊτζάν είναι διατεθειμένο να εγκαταλείψει άλλες στρατηγικές συνεργασίες, όπως αυτή με το Ισραήλ.

Δεν θα μιλούσα, λοιπόν, για οριστική ρήξη μεταξύ των δύο χωρών. Θα έλεγα ότι πρόκειται για μια δύσκολη ισορροπία συμφερόντων. Το ερώτημα είναι μέχρι ποιο σημείο το Αζερμπαϊτζάν μπορεί να διατηρεί αυτή την ισορροπία, όσο οι σχέσεις Τουρκίας και Ισραήλ παραμένουν τεταμένες.

Τι επιπτώσεις μπορεί να έχουν αυτές οι διαφωνίες στην οικονομική σχέση των δύο χωρών, η οποία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ενέργεια;

Οι πολιτικές διαφωνίες θα μπορούσαν να έχουν οικονομικές συνέπειες, ιδιαίτερα αν συνεχιστούν και επηρεάσουν την εμπιστοσύνη μεταξύ των δύο χωρών. Η ενέργεια αποτελεί έναν από τους βασικότερους πυλώνες της συνεργασίας τους.

Το Αζερμπαϊτζάν προμηθεύει την Τουρκία με φυσικό αέριο, ενώ το τουρκικό έδαφος αποτελεί σημαντική διαδρομή για τη μεταφορά ενεργειακών πόρων προς την Ευρώπη. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο αγωγός φυσικού αερίου TANAP και ο πετρελαιαγωγός Μπακού – Τιφλίδα – Τσεϊχάν.

Αν η πολιτική ένταση κλιμακωθεί, θα μπορούσε να επηρεάσει νέες επενδύσεις, μελλοντικές ενεργειακές συμφωνίες και κοινά έργα. Θα μπορούσε επίσης να δημιουργήσει αβεβαιότητα για τις επιχειρήσεις και τους επενδυτές.Ωστόσο, δεν θεωρώ ότι μια πολιτική διαφωνία οδηγεί αυτόματα σε οικονομική ρήξη. Οι δύο χώρες έχουν σημαντικά κοινά συμφέροντα. Η Τουρκία χρειάζεται τις ενεργειακές ροές και ενισχύει τον ρόλο της ως διαμετακομιστικού κόμβου προς την Ευρώπη. Το Αζερμπαϊτζάν, από την πλευρά του, χρειάζεται αξιόπιστες διαδρομές για να μεταφέρει το πετρέλαιο και το φυσικό αέριό του στις διεθνείς αγορές.

Επομένως, θεωρώ ότι οι μεγαλύτερες επιπτώσεις θα μπορούσαν να φανούν στις νέες επενδύσεις και στις μελλοντικές συμφωνίες, παρά στην άμεση διακοπή της υφιστάμενης συνεργασίας.

Στο τέλος, και οι δύο πλευρές έχουν λόγους να διατηρήσουν τις οικονομικές τους σχέσεις. Το ζητούμενο είναι αν θα καταφέρουν να κρατήσουν τις πολιτικές διαφωνίες μακριά από τα κοινά οικονομικά τους συμφέροντα. Αυτό έχει σημασία για τις δύο χώρες, την ενεργειακή ασφάλεια της ευρύτερης περιοχής και την Ευρώπη.

Πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η ανταλλαγή σκληρών ανακοινώσεων και η διάσταση απόψεων μεταξύ των δύο χωρών;

Θεωρώ ότι οι σκληρές ανακοινώσεις μπορεί να συνεχιστούν και να οδηγήσουν σε μια περίοδο ψυχρότερων σχέσεων. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι δύο χώρες θα οδηγηθούν σε ρήξη.

Η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν έχουν αναπτύξει μια πολύ στενή στρατηγική συμμαχία, με συνεργασία στην άμυνα, στην ενέργεια και στις μεταφορές. Η σχέση τους στηρίζεται στους ιστορικούς και πολιτισμικούς δεσμούς, καθώς και σε συγκεκριμένα συμφέροντα που είναι δύσκολο να αγνοηθούν.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν διαφωνίες ή όρια. Το Αζερμπαϊτζάν θέλει να διατηρεί την ανεξαρτησία των αποφάσεών του και δεν επιθυμεί να εμφανίζεται ως χώρα που ακολουθεί υποχρεωτικά τις επιλογές της Άγκυρας. Η Τουρκία, από την πλευρά της, θέλει να διατηρήσει την επιρροή της στην περιοχή και να προωθεί τις δικές της πολιτικές προτεραιότητες.

Κατά τη γνώμη μου, το κρίσιμο σημείο είναι αν οι δύο πλευρές θα καταφέρουν να περιορίσουν τη δημόσια αντιπαράθεση και να συνεχίσουν τον διάλογο σε διπλωματικό επίπεδο. Αν οι διαφωνίες επεκταθούν στην άμυνα, στην ενέργεια ή σε κοινές περιφερειακές πρωτοβουλίες, τότε οι συνέπειες θα είναι πιο ουσιαστικές.

Δεν θα απέκλεια, λοιπόν, μια περίοδο έντασης και αμοιβαίας δυσπιστίας. Θα ήταν, όμως, πρόωρο να μιλήσουμε για διάλυση της συμμαχίας τους.

Η πραγματική δοκιμασία είναι αν οι δύο χώρες μπορούν να παραμείνουν στενοί σύμμαχοι, σεβόμενες παράλληλα το γεγονός ότι είναι δύο κυρίαρχα κράτη, με δικές τους προτεραιότητες και διαφορετικές επιλογές στην εξωτερική πολιτική.

Ο Κωνσταντίνος Ιατρίδης είναι Αντιπτέραρχος (Ι) εα. Επίτιμος Διοικητής ΔΑΥ, Επίτιμος Πρόεδρος Ένωσης Αποστράτων Αξιωματικών Αεροπορίας, Αμυντικός Αναλυτής.