Το «χαμένο» υπερηφαίστειο που πάγωσε τη Γη το 1257

Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, οι επιστήμονες σε όλο τον πλανήτη αναζητούσαν την πηγή ενός παγκόσμιου κλιματικού κατακλυσμού που άλλαξε την πορεία της ανθρωπότητας στα μέσα του Μεσαίωνα. Ένα αποκαλυπτικό ντοκιμαντέρ ρίχνει φως στο πώς εντοπίστηκε τελικά το «τέρας» που κρυβόταν πίσω από τον παγκόσμιο λιμό του 13ου αιώνα: το εξαφανισμένο υπερηφαίστειο Σαμαλάς.**

Όλα ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1970, όταν γεωλόγοι που πραγματοποιούσαν βαθιές γεωτρήσεις στους πάγους της Γροιλανδίας και της Ανταρκτικής ανακάλυψαν ταυτόχρονα ένα πρωτοφανές στρώμα θειικού οξέος. Τα δεδομένα έδειχναν αδιάψευστα ότι γύρω στο 1257-1259 είχε σημειωθεί η ισχυρότερη ηφαιστειακή έκρηξη των τελευταίων 10.000 ετών. Ωστόσο, κανένα ιστορικό αρχείο δεν ανέφερε ποιο ηφαίστειο είχε εκραγεί.

Το παγκόσμιο «σκοτάδι» και οι ομαδικοί τάφοι**

Η έκρηξη εκτίναξε τέφρα σε υψόμετρο 43 χιλιομέτρων, βαθιά μέσα στη στρατόσφαιρα, δημιουργώντας ένα παγκόσμιο πέπλο αερολυμάτων που μπλόκαρε τις ακτίνες του ηλίου.

Οι συνέπειες ήταν άμεσες και καταστροφικές:**

Απότομη πτώση θερμοκρασίας: Οι δακτύλιοι των δέντρων από τη Βόρεια Αμερική έως τη Μογγολία κατέγραψαν μια ξαφνική, δραματική ψύξη το καλοκαίρι του 1258.

Λιμός και μαζικοί θάνατοι: Στο Λονδίνο, αρχαιολογικές ανασκαφές έφεραν στο φως ομαδικούς τάφους με περισσότερους από 10.000 σκελετούς. Μεσαιωνικά χρονικά επιβεβαίωσαν ότι σχεδόν το ένα τρίτο του πληθυσμού της βρετανικής πρωτεύουσας χάθηκε από τον ανείπωτο λιμό και τις ασθένειες που ακολούθησαν την καταστροφή των σοδειών.

Η ανακάλυψη του «ενόχου» στην Ινδονησία**

Το μυστήριο λύθηκε όταν διεθνής ερευνητική ομάδα στράφηκε στο αρχιπέλαγος της Ινδονησίας. Συνδυάζοντας δορυφορικές εικόνες, μεσαιωνικά τοπικά κείμενα γραμμένα σε φύλλα φοίνικα (Babad) και γεωχημική ταυτοποίηση της στάχτης από τους πόλους, οι επιστήμονες ταυτοποίησαν το όρος Σαμαλάς (Mount Samalas) στο νησί Λομπόκ.

Η έκρηξη του 1257 εκτιμάται ότι ήταν 100 φορές ισχυρότερη από εκείνη της Πομπηίας, εκτοξεύοντας πάνω από 40 κυβικά χιλιόμετρα μάγματος και 158 εκατομμύρια τόνους διοξειδίου του θείου. Το ίδιο το βουνό εξαφανίστηκε, καταρρέοντας μέσα στον μαγματικό του θάλαμο και αφήνοντας πίσω του τη σημερινή γιγάντια καλντέρα Ριντζάνι.

Το ντοκιμαντέρ παρακολουθεί βήμα-βήμα τη συναρπαστική επιστημονική διαλεύκανση, υπενθυμίζοντας ότι τέτοια υπερηφαίστεια εξακολουθούν να κοιμούνται στον πλανήτη — με τις επιπτώσεις μιας ανάλογης έκρηξης σήμερα να απειλούν την παγκόσμια επισιτιστική και οικονομική σταθερότητα.