Ζούμε ένα «δεύτερο Big Bang» – Αυτή τη φορά το δημιούργησε ο άνθρωπος

Ένα «δεύτερο Big Bang», όχι όμως δημιουργημένο από τη φύση αλλά από τον ίδιο τον άνθρωπο, βρίσκεται σε εξέλιξη, σύμφωνα με τον Thomas L. Friedman.

Η τεχνητή νοημοσύνη, η κλιματική αλλαγή, ο κυβερνοχώρος και η σύγκλιση τεχνολογιών που μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμοιαζαν με επιστημονική φαντασία αλλάζουν με τέτοια ταχύτητα τον κόσμο, ώστε θέτουν ένα θεμελιώδες ερώτημα: μπορούν οι δημοκρατίες, με τους θεσμικούς ελέγχους, τη διαβούλευση και τις αναπόφευκτα αργές διαδικασίες τους, να συμβαδίσουν;

Αυτό το ερώτημα βρέθηκε στο επίκεντρο του Opening Debate «Democracy’s Identity Crisis» του Athens Democracy Forum, που διοργανώνεται από το Democracy & Culture Foundation σε συνεργασία με τους The New York Times.

Friedman: «Η αλληλεξάρτηση δεν είναι πλέον επιλογή»

Ο Thomas L. Friedman, Opinion Writer των The New York Times, περιέγραψε τη σημερινή περίοδο ως ένα νέο «Big Bang» που αυτή τη φορά προκλήθηκε από την ανθρωπότητα.

Τεχνητή νοημοσύνη, κβαντική υπολογιστική, ενέργεια σύντηξης, κλιματική αλλαγή και κυβερνοχώρος συγκλίνουν, κατά τον ίδιο, δημιουργώντας ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον για οικονομίες, κοινωνίες και πολιτικά συστήματα.

«Η αλληλεξάρτηση ήταν κάποτε επιλογή μας. Τώρα είναι η συνθήκη μας», ανέφερε.

AI, κλίμα, πανδημίες, πυρηνικά και βιολογικά όπλα, μεταναστευτικές ροές και χρηματοπιστωτικοί κίνδυνοι δεν μπορούν πλέον, όπως υποστήριξε, να αντιμετωπιστούν εντός εθνικών συνόρων.

Και συμπύκνωσε το διακύβευμα σε μία φράση: «Ή θα ανέβουμε μαζί ή θα πέσουμε μαζί».

Είναι η δημοκρατία αρκετά γρήγορη για τον νέο κόσμο;

Από εκεί ξεκίνησε και το κεντρικό δίλημμα της συζήτησης: είναι ακόμη η δημοκρατία κατάλληλη για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της εποχής ή μήπως η ταχύτητα των αλλαγών ξεπερνά την ικανότητά της να αντιδρά;

Ο πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών, Νικηφόρος Διαμαντούρος, προσέγγισε τη δημοκρατία όχι ως στατικό επίτευγμα αλλά ως μια διαρκή διαδικασία προσαρμογής και ανανέωσης, ιδιαίτερα σε περιόδους βαθιάς αβεβαιότητας.

Ο Αχιλλέας Τσάλτας, πρόεδρος του Democracy & Culture Foundation, συνέδεσε το φετινό θέμα του Forum, «Building Order Out of Chaos», με τον μύθο του Προμηθέα.

«Ίσως σήμερα η AI να είναι η φωτιά», ανέφερε, περιγράφοντας έναν κόσμο που μετασχηματίζεται ταυτόχρονα σε τρία θεμελιώδη πεδία: την ενέργεια, τη νοημοσύνη και τη βιολογία.

Το κρίσιμο ερώτημα, κατά τον ίδιο, είναι εάν οι δημοκρατικοί θεσμοί μπορούν να αποκτήσουν την ίδια ικανότητα προσαρμογής.

Δημοκρατία ή αποτελεσματικότητα;

Ο Stephen Dunbar-Johnson, Head of International Public Affairs των The New York Times, έθεσε το ερώτημα πάνω στο οποίο οργανώθηκε ολόκληρο το debate: «Is democracy still fit for purpose to address our challenges today?».

Οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε δύο πλευρές και κλήθηκαν να υπερασπιστούν ή να αμφισβητήσουν την επάρκεια της δημοκρατίας – χωρίς οι θέσεις που παρουσίαζαν να ταυτίζονται κατ’ ανάγκην με τις προσωπικές τους απόψεις.

Η πρώην πρόεδρος της Λιθουανίας Dalia Grybauskaitė υπερασπίστηκε τη δημοκρατία μέσα από την εμπειρία της στην εξουσία και τη σύγκρουση της χώρας της με τη ρωσική επιρροή και την Gazprom. Το συμπέρασμά της ήταν λιτό: «Η δημοκρατία μπορεί να κερδίσει».

Η Nicole MacIntyre, Editor in Chief του Toronto Star, έθεσε ένα διαφορετικό ερώτημα: πριν αποφασίσει κανείς εάν η δημοκρατία λειτουργεί, πρέπει να ορίσει τι ακριβώς περιμένει από αυτήν.

Κατά την ίδια, η φιλελεύθερη δημοκρατία πρέπει να προσφέρει στους πολίτες πραγματική δυνατότητα να καθορίζουν τη ζωή τους και το πλαίσιο μέσα στο οποίο ζουν. Σε έναν κόσμο χωρίς εύκολες και απόλυτες απαντήσεις, επιτρέπει στις κοινωνίες να διαπραγματεύονται και στους πολίτες να αμφισβητούν τις αποφάσεις των ηγετών τους.

«Η δημοκρατία πρέπει να έχει τριβές»

Ίσως η πιο χαρακτηριστική παρατήρηση της MacIntyre ήταν ότι μια υγιής δημοκρατία έχει αναπόφευκτα τριβές και ακαταστασία.

Ένα συγκεντρωτικό σύστημα μπορεί να φαίνεται ταχύτερο και αποτελεσματικότερο. Χωρίς όμως θεσμικούς ελέγχους, προειδοποίησε, η ταχύτητα μπορεί απλώς να σημαίνει ότι μια κοινωνία κινείται γρηγορότερα προς τη λάθος κατεύθυνση.

Στο ίδιο πνεύμα, ο Edward C. Wingenbach, President του American College of Greece, στάθηκε στην εγγενή δυσκολία της πολιτικής: κάθε απόφαση έχει διαφορετικές συνέπειες για διαφορετικές ομάδες πολιτών και μπορεί να θεωρείται άδικη από κάποιους.

Ο αυταρχισμός, σημείωσε, μπορεί να συνυπάρξει ακόμη και με οικονομική ευημερία. Το κρίσιμο πλεονέκτημα της δημοκρατίας είναι ότι επιτρέπει να ακούγεται ακόμη και η φωνή του πιο αδύναμου.

Όταν το δικαίωμα στη φωνή δεν σημαίνει ότι ακούγεσαι

Πιο κριτική ήταν η Vinkha Adinda, Youth Fellow του International Youth Think Tank. Όπως επισήμανε, το δικαίωμα κάποιου να μιλά δεν σημαίνει αυτομάτως ότι θα ακουστεί – ούτε ότι θα αποκτήσει πραγματική επιρροή στις αποφάσεις.

Η δημοκρατία, επομένως, δεν μπορεί να κρίνεται μόνο από τα δικαιώματα που τυπικά κατοχυρώνει, αλλά και από την πραγματική ισχύ που προσφέρει στους πολίτες.

Η Laura Thornton, Former Director, Global Democracy Programs του McCain Institute, έθεσε ακόμη πιο ευθέως το ζήτημα της «κρίσης απόδοσης» των δημοκρατιών.

Αναφέρθηκε σε ρυθμιστικές αδυναμίες, στην αυξανόμενη ισχύ των «τεχνο-ολιγαρχών», στην αδυναμία εξασφάλισης ειρήνης, ασφάλειας και κοινωνικής συνοχής, στην πτώση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς και στην κρίση αντιπροσώπευσης.

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στη διατάραξη του πληροφοριακού περιβάλλοντος και στον τρόπο με τον οποίο αυτή επηρεάζει τις πολιτικές επιλογές των πολιτών.

Η κινεζική οπτική

Από διαφορετική αφετηρία, ο Zhang Weiwei, Professor of International Relations και Director του China Institute στο Fudan University, παρουσίασε στοιχεία της κινεζικής πολιτικής αντίληψης.

Αντιπαρέβαλε τη δυτική έμφαση στην «εκλογή» με την κινεζική παράδοση της «επιλογής», ενώ υποστήριξε ότι απαιτείται ισορροπία ανάμεσα στα δικαιώματα και την ευθύνη. Κατά την άποψή του, μια απόλυτη προσέγγιση των δικαιωμάτων μπορεί να δυσχεράνει την εφαρμογή μεγάλων μεταρρυθμίσεων.

Ο Pedro Abramovay, Vice President, Programs των Open Society Foundations, αντέτεινε ότι η δημοκρατία δεν πρέπει να συγκρίνεται με κάποιο ιδανικό σύστημα, αλλά με τις πραγματικές εναλλακτικές της. Και η ίδια η δυνατότητα αμφισβήτησης και κριτικής της, σημείωσε, αποτελεί στοιχείο της δημοκρατικής λειτουργίας.

Περισσότερο από μία κάλπη

Η María Elena Agüero, Secretary General του Club de Madrid, έφερε στο επίκεντρο τη συμμετοχή. Η δημοκρατία, υπογράμμισε, δεν εξαντλείται στην προσέλευση στις κάλπες.

Η επίκληση του «πολίτη στο επίκεντρο» απαιτεί να απαντηθεί τι ακριβώς σημαίνει αυτό στην πράξη: προστασία δικαιωμάτων, οικονομική ευημερία ή ουσιαστική συμμετοχή στη διαδικασία λήψης αποφάσεων;

Η Kathleen Kingsbury, Opinion Editor των The New York Times, εντόπισε ένα ακόμη θεμελιώδες κενό: πριν κριθεί εάν η δημοκρατία ανταποκρίνεται στις προσδοκίες, πρέπει να αποσαφηνιστεί ποια ακριβώς είναι η υπόσχεσή της προς τους πολίτες.

Έχοντας ζήσει στην Κίνα και εργαστεί ως δημοσιογράφος στη Ρωσία και στη μετασοβιετική Ευρώπη, αμφισβήτησε παράλληλα την αντίληψη ότι τα αυταρχικά συστήματα προσφέρουν κατ’ ανάγκην αποτελεσματικότερη διακυβέρνηση.

Η ετυμηγορία του κοινού

Στο τέλος, σύμφωνα με τους κανόνες του debate, τον τελευταίο λόγο είχε το κοινό.

Το ισχυρότερο χειροκρότημα απέσπασε η πλευρά που υποστήριξε ότι η δημοκρατία, παρά τις αδυναμίες, τις καθυστερήσεις και τις αντιφάσεις της, εξακολουθεί να διαθέτει τα εργαλεία για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της εποχής.

Ίσως, όμως, το μεγαλύτερο ερώτημα της βραδιάς είχε ήδη τεθεί από την αρχή: σε έναν κόσμο που, όπως τον περιέγραψε ο Friedman, βιώνει ένα ανθρωπογενές «δεύτερο Big Bang», το στοίχημα δεν είναι μόνο εάν η δημοκρατία μπορεί να επιβιώσει – αλλά εάν μπορεί να εξελιχθεί με αρκετή ταχύτητα ώστε να μη μείνει πίσω από τον κόσμο που καλείται να κυβερνήσει.

Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.