Το Nobel που ξαναφέρνει τον ενιαίο φόρο στη συζήτηση

Υπάρχουν ιδέες που κάποια στιγμή θεωρούνται τόσο ξεπερασμένες, ώστε παύουμε ακόμη και να συζητάμε γι’ αυτές. Ο ενιαίος φορολογικός συντελεστής, το περίφημο flat tax, είναι σήμερα μία από αυτές. Σε μια εποχή όπου η φορολογική πολιτική συζητείται κυρίως με όρους νέων εξαιρέσεων, επιδομάτων, εκπτώσεων, κινήτρων και ειδικών καθεστώτων, η ιδέα ότι το φορολογικό σύστημα θα μπορούσε να γίνει ριζικά απλούστερο μοιάζει σχεδόν παλιομοδίτικη. Μόνο που οι ιδέες έχουν έναν παράξενο τρόπο να επιστρέφουν. Και τίποτα δεν βοηθά περισσότερο μια παλιά οικονομική ιδέα να ξαναγίνει επίκαιρη από ένα Nobel.

Ο Robert E. Hall, καθηγητής του Stanford, μοιράστηκε φέτος το Nobel Οικονομικών με τον Michael Woodford. Δεν βραβεύτηκε για τη φορολογική του πρόταση, αλλά για τη συμβολή του στη μακροοικονομική και ειδικότερα στα μικροοικονομικά θεμέλια της μακροοικονομικής σταθεροποίησης. Όμως ο Hall έχει συνδέσει το όνομά του και με μία από τις πιο φιλόδοξες φορολογικές μεταρρυθμίσεις του τελευταίου μισού αιώνα. Μαζί με τον Alvin Rabushka του Hoover Institution παρουσίασαν το 1981 το σχέδιο που έμεινε γνωστό ως Hall–Rabushka Flat Tax.

Η βασική του αρχή είναι εντυπωσιακά απλή. Το κράτος δεν χρειάζεται δεκάδες συντελεστές, εξαιρέσεις και ειδικά καθεστώτα για να εισπράξει φόρους. Χρειάζεται ευρεία φορολογική βάση, έναν χαμηλό ενιαίο συντελεστή και όσο το δυνατόν λιγότερες στρεβλώσεις. Στην κλασική εκδοχή Hall–Rabushka, τα νοικοκυριά φορολογούνται με έναν ενιαίο συντελεστή για το εισόδημα από εργασία πάνω από ένα σημαντικό αφορολόγητο όριο, ενώ οι επιχειρήσεις φορολογούνται με τον ίδιο συντελεστή πάνω στην προστιθέμενη αξία τους, αφού αφαιρεθούν μεταξύ άλλων μισθοί και επενδυτικές δαπάνες. Το αποτέλεσμα μοιάζει περισσότερο με φόρο στην κατανάλωση παρά με τον παραδοσιακό φόρο εισοδήματος. Η αποταμίευση και η επένδυση δεν τιμωρούνται φορολογικά ξανά και ξανά.

Εδώ βρίσκεται και η πραγματικά φιλελεύθερη διάσταση της πρότασης. Το σημαντικότερο πλεονέκτημα του flat tax δεν είναι ότι μπορούμε να συμπληρώνουμε τη φορολογική δήλωση σε μια καρτ ποστάλ, όπως χαρακτηριστικά υποστήριζαν οι Hall και Rabushka. Είναι η ουδετερότητα. Το κράτος παύει, στον βαθμό που αυτό είναι δυνατό, να αποφασίζει ποια οικονομική δραστηριότητα αξίζει ευνοϊκότερη μεταχείριση. Δεν επιλέγει κλάδους, επαγγέλματα, μορφές επένδυσης ή κατηγορίες φορολογουμένων. Μειώνει έτσι όχι μόνο το διοικητικό κόστος, αλλά και την αξία του lobbying για την επόμενη εξαίρεση.

Για την Ελλάδα αυτή η συζήτηση μόνο θεωρητική δεν είναι. Έχουμε κάνει σημαντική πρόοδο στη μείωση ορισμένων φόρων τα τελευταία χρόνια. Δεν έχουμε όμως λύσει το πρόβλημα της πολυπλοκότητας. Εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε τη φορολογία σαν πίνακα ελέγχου της οικονομίας. Προσθέτουμε μια εξαίρεση εδώ, ένα κίνητρο εκεί, έναν διαφορετικό συντελεστή παραπέρα. Κάθε παρέμβαση μπορεί να έχει τη δική της λογική. Όλες μαζί, όμως, δημιουργούν ένα σύστημα που απαιτεί από τον πολίτη να γνωρίζει τι προβλέπει ο νομοθέτης για κάθε διαφορετική περίπτωση της οικονομικής του ζωής.

Φυσικά, ένα flat tax δεν αποτελεί μαγική λύση. Ούτε μπορεί η Ελλάδα να αντιγράψει αυτούσιο ένα αμερικανικό σχέδιο του 1981. Υπάρχουν ζητήματα δημοσιονομικής ουδετερότητας, αναδιανομής, ευρωπαϊκού δικαίου και μετάβασης που απαιτούν σοβαρή μελέτη. Αλλά αυτή ακριβώς είναι η συζήτηση που αξίζει να κάνουμε. Όχι αν πρέπει αύριο το πρωί να θεσπίσουμε έναν συγκεκριμένο συντελεστή, αλλά αν μπορούμε να κινηθούμε προς ένα σύστημα με λιγότερους συντελεστές, ευρύτερη βάση, μεγαλύτερο αφορολόγητο, λιγότερες εξαιρέσεις και πολύ μικρότερη φορολογική επιβάρυνση της αποταμίευσης και της επένδυσης.

Ο νέος νομπελίστας Robert Hall μάς δίνει μια καλή αφορμή να ξανανοίξουμε αυτή τη συζήτηση. Γιατί καμιά φορά η πραγματική καινοτομία στη δημόσια πολιτική δεν βρίσκεται στην εφεύρεση ενός ακόμη περίπλοκου εργαλείου. Βρίσκεται στο θάρρος να αφαιρέσεις όσα δεν χρειάζονται.