Η μοναξιά των νέων και ο αντίκτυπός της στη δημοκρατία

Η μοναξιά εκλαμβάνεται συνήθως ως μια προσωπική συναισθηματική εμπειρία. Ωστόσο τα τελευταία χρόνια ερευνητές, υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και διεθνείς οργανισμοί την αναγνωρίζουν όλο και περισσότερο ως κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, τα νεότερα άτομα αναφέρουν ότι αισθάνονται μοναξιά συχνότερα από τις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες, παρά το γεγονός ότι είναι περισσότερο συνδεδεμένα μέσω της τεχνολογίας σε σχέση με τις προηγούμενες γενιές. Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι το φαινόμενο αυτό δεν επηρεάζει μόνο την ατομική ευημερία, αλλά έχει επίσης ευρύτερες συνέπειες στην εμπιστοσύνη, τη συμμετοχή στα κοινά και στην ίδια τη δημοκρατία.

Η συζήτηση αυτή είναι ιδιαίτερα επίκαιρη, καθώς οι Ευρωπαϊκοί Στόχοι για τη Νεολαία αναθεωρούνται στο πλαίσιο της Στρατηγικής της ΕΕ για τη Νεολαία για την περίοδο μετά το 2027. Ο Στόχος 5, «Ψυχική Υγεία και Ευημερία», επανεξετάζεται επί του παρόντος μέσω του Διαλόγου της ΕΕ για τη Νεολαία. Το γεγονός αυτό εγείρει ένα σημαντικό ερώτημα: Θα πρέπει άραγε η μοναξιά να αντιμετωπίζεται όχι μόνο ως ζήτημα ευημερίας, αλλά και ως πρόβλημα για τη δημοκρατική συμμετοχή των νέων και το αίσθημα του ανήκειν;

Πολλοί φορείς έχουν αναγνωρίσει τη μοναξιά ως ζήτημα που χρήζει προσοχής στο πλαίσιο της δημόσιας πολιτικής. Η επίμονη μοναξιά δεν αποτελεί απλώς μια συναισθηματική κατάσταση, αλλά μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα σχετίζονται με τα άλλα, συμμετέχουν στην κοινωνία και αντιλαμβάνονται τους δημοκρατικούς θεσμούς.

Γιατί τα νεαρά άτομα νιώθουν όλο και πιο μόνοι;

Η μοναξιά ορίζεται ως η δυσφορία που προκύπτει από το χάσμα ανάμεσα στις κοινωνικές σχέσεις που επιθυμούν οι άνθρωποι και σε εκείνες που πραγματικά διαθέτουν. Επομένως, διαφέρει από την απλή κατάσταση του να είναι κανείς μόνος. Κάποιος μπορεί να περνά πολύ χρόνο μόνος του χωρίς να αισθάνεται μοναξιά, ενώ ένα άλλο άτομο μπορεί να νιώθει απομονωμένο ακόμη και όταν περιβάλλεται από άλλους.

Διάφοροι παράγοντες έχουν συμβάλει στα αυξανόμενα επίπεδα μοναξιάς μεταξύ των νέων Ευρωπαίων. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν μετασχηματίσει τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούνται και διατηρούνται οι φιλίες. Αν και οι διαδικτυακές πλατφόρμες επιτρέπουν στους ανθρώπους να διατηρούν επαφή μεταξύ τους παρά τις μεγάλες αποστάσεις, οι έρευνες προειδοποιούν ότι οι ψηφιακές αλληλεπιδράσεις συχνά δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τις ουσιαστικές διαπροσωπικές σχέσεις. Η διαρκής σύγκριση με προσεκτικά επιμελημένες (curated) διαδικτυακές ζωές ενδέχεται επίσης να συμβάλλει σε αισθήματα αποκλεισμού και ανεπάρκειας.

Η οικονομική ανασφάλεια διαδραματίζει επίσης σημαντικό ρόλο. Το αυξανόμενο κόστος στέγασης, η εργασιακή αστάθεια και η οικονομική αβεβαιότητα δυσκολεύουν πολλά ενήλικα νεαρά άτιμα να αποκτήσουν ανεξάρτητη ζωή και να συμμετέχουν ενεργά στις κοινότητές τους. Άτομα νεαρής ηλικίας που σπουδάζουν ή εργάζονται μετακινούνται συχνά μεταξύ πόλεων ή χωρών, γεγονός που καθιστά δύσκολη τη δημιουργία σταθερών κοινωνικών δικτύων.

Η πανδημία της COVID-19 ενέτεινε αυτές τις υφιστάμενες τάσεις. Παρόλο που σήμερα οι περιορισμοί έχουν αρθεί, πολλοί ειδικοί πιστεύουν ότι οι κοινωνικές επιπτώσεις της πανδημίας εξακολουθούν να επηρεάζουν τις σχέσεις και την ψυχική υγεία των νέων. Σύμφωνα με την έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο «Η μοναξιά στην ΕΕ: Διαπιστώσεις από έρευνες και δεδομένα διαδικτυακών μέσων» (Ιούλιος 2021), το ποσοστό των Ευρωπαίων που βίωναν συχνά αίσθημα μοναξιάς υπερδιπλασιάστηκε κατά τους πρώτους μήνες της πανδημίας, αυξανόμενο από περίπου 12% σε 25%, ενώ ήταν περίπου τετραπλάσιο μεταξύ των ατόμων ηλικίας 18 έως 25 ετών.

Η έρευνα καταδεικνύει σταθερά ότι η χρόνια μοναξιά συνδέεται με χειρότερη ψυχική και σωματική υγεία. Τα νεαρά άτομα που βιώνουν παρατεταμένη μοναξιά είναι πιο πιθανό να αναφέρουν συμπτώματα άγχους, κατάθλιψης και χρόνιου στρες. Η μοναξιά έχει επίσης συνδεθεί με χαμηλότερες ακαδημαϊκές επιδόσεις, μειωμένη επαγγελματική ικανοποίηση και μειωμένη συνολική ικανοποίηση από τη ζωή.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, το 2023, αναγνώρισε τη μοναξιά και την κοινωνική απομόνωση ως σημαντικά ζητήματα δημόσιας υγείας, υπογραμμίζοντας τον ρόλο της κοινωνικής σύνδεσης στην υγεία και την ευημερία. Σύμφωνα με τον Οργανισμό, οι ισχυρές κοινωνικές σχέσεις βελτιώνουν τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική ευημερία, ενώ η κοινωνική απομόνωση και η μοναξιά αυξάνουν τους κινδύνους για την υγεία καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής. Λόγω αυτών των εκτεταμένων επιπτώσεων, η μοναξιά αντιμετωπίζεται όλο και περισσότερο ως πρόβλημα για τη δημόσια υγεία και όχι απλώς ως ατομικό ζήτημα.

Πώς η μοναξιά επηρεάζει τη δημοκρατία

Ωστόσο, οι επιπτώσεις της μοναξιάς ξεπερνούν τα όρια της προσωπικής ευημερίας. Οι δημοκρατίες βασίζονται στην εμπιστοσύνη, τη συνεργασία και τη συμμετοχή. Οι πολίτες ψηφίζουν, προσφέρουν εθελοντική εργασία, συμμετέχουν σε συλλόγους και μετέχουν στον δημόσιο διάλογο, επειδή αισθάνονται ότι συνδέονται με τις κοινότητές τους και πιστεύουν στη σημασία της συλλογικής δράσης. Η επίμονη μοναξιά μπορεί να κλονίσει αυτά τα θεμέλια.

Ο πολιτικός επιστήμονας Robert D. Putnam υποστηρίζει ότι οι επιτυχημένες δημοκρατίες βασίζονται στο κοινωνικό κεφάλαιο, τα δίκτυα, τους κανόνες αμοιβαιότητας και την εμπιστοσύνη, που επιτρέπει στους ανθρώπους να συνεργάζονται για το κοινό όφελος. Σύμφωνα με τον Putnam, η συμμετοχή σε κοινοτικές οργανώσεις, στον εθελοντισμό, σε συλλόγους γειτονιάς και σε άλλες μορφές κοινωνικής δράσης ενισχύει αυτούς τους κοινωνικούς δεσμούς, καλλιεργώντας την εμπιστοσύνη που είναι απαραίτητη για την αποτελεσματική λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών. Όταν οι άνθρωποι απομονώνονται όλο και περισσότερο κοινωνικά, το κοινωνικό κεφάλαιο φθίνει, περιορίζοντας τις ευκαιρίες για οικοδόμηση εμπιστοσύνης, συνεργασία με άλλους και συμμετοχή στα κοινά. Υπό αυτό το πρίσμα, η αυξανόμενη μοναξιά των νέων δεν αποτελεί μόνο ζήτημα δημόσιας υγείας, αλλά και ενδεχόμενη απειλή για την ανθεκτικότητα της δημοκρατίας, καθώς υπονομεύει τα κοινωνικά θεμέλια στα οποία βασίζεται η τελευταία.

Σύμφωνα με το Κοινό Κέντρο Ερευνών (JRC) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, τα άτομα που βιώνουν μοναξιά αναφέρουν χαμηλότερα επίπεδα διαπροσωπικής εμπιστοσύνης και μεγαλύτερη αποστασιοποίηση από την πολιτική ζωή, συμπεριλαμβανομένης της έντονης αίσθησης ότι η φωνή τους δεν μετράει. Ωστόσο, μια μελέτη του JRC του 2025, στην οποία συμμετείχαν περισσότερα από 27.000 άτομα από 27 ευρωπαϊκές χώρες, διαπίστωσε ότι, αν και οι συμμετέχοντες που ένιωθαν μοναξιά ανέφεραν χαμηλότερη εμπιστοσύνη, δεν έδειξαν λιγότερη εμπιστοσύνη σε ένα πείραμα συμπεριφοράς με παροχή κινήτρων, ενώ οι ίδιοι ήταν πιο πιθανό να εμπνεύσουν εμπιστοσύνη στους άλλους. Αυτό υποδηλώνει ότι η μοναξιά δεν πρέπει να εκλαμβάνεται αυτόματα ως παράγοντας που υπονομεύει την κοινωνική εμπιστοσύνη ή το κοινωνικό κεφάλαιο. Τα στοιχεία είναι πιο ισχυρά όσον αφορά την επίδραση της μοναξιάς στην πολιτική συμμετοχή: η μοναξιά ενδέχεται να αποδυναμώνει το αίσθημα σύνδεσης των ανθρώπων και τη διάθεσή τους να συμμετέχουν στη δημοκρατική ζωή.

Το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει επίσης υπογραμμίσει τη σχέση μεταξύ της μοναξιάς των νέων και της δημοκρατικής ανθεκτικότητας. Στη συνεδρία μελέτης του 2026 με τίτλο «No Signal: Isolation in You(th)» (Χωρίς Σήμα: Η απομόνωση σε σένα/στη νεολαία), οι συμμετέχοντες εξέτασαν με ποιους τρόπους η αυξανόμενη απομόνωση μπορεί να συμβάλει στην πολιτική πόλωση, τον κοινωνικό αποκλεισμό και την αποστασιοποίηση από τη δημοκρατική ζωή. Η έκθεση υποστηρίζει ότι οι νέοι που στερούνται κοινωνικών δεσμών ενδέχεται να γίνουν πιο ευάλωτοι σε εξτρεμιστικά αφηγήματα, στην παραπληροφόρηση και σε αυταρχικά μηνύματα, καθώς συχνά στερούνται ισχυρών δεσμών με την κοινότητα, που ενθαρρύνουν τον διάλογο.

Μια συνεδρία μελέτης που διοργανώθηκε το 2026 στο πλαίσιο του προγράμματος «Νεολαία για τη Δημοκρατία» του Συμβουλίου της Ευρώπης εξέτασε πώς η κοινωνική απομόνωση ενδέχεται να συμβάλλει στην πολιτική πόλωση, τον κοινωνικό αποκλεισμό και την αποστασιοποίηση από τη δημοκρατική ζωή. Οι συμμετέχοντες συζήτησαν επίσης πώς οι νέοι που βιώνουν αποσύνδεση από το κοινωνικό σύνολο μπορεί να είναι πιο ευάλωτοι σε εξτρεμιστικά αφηγήματα και στην παραπληροφόρηση. Οι προβληματισμοί αυτοί αναδεικνύουν τις πιθανές επιπτώσεις της μοναξιάς των νέων για τη δημοκρατία, αν και θα πρέπει να εκλαμβάνονται ως συμπεράσματα που προέκυψαν κατά τη διάρκεια της συνεδρίας, και όχι ως επίσημη θέση του Συμβουλίου της Ευρώπης.

Τι μπορεί να κάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση;

Η Ευρωπαϊκή Ένωση στηρίζει ήδη πρωτοβουλίες που προάγουν την ψυχική υγεία, τη συμμετοχή των νέων και την κοινωνική συμπερίληψη, ωστόσο απαιτείται πιο στοχευμένη δράση, ιδίως για τις νεότερες γενιές. Μια ευκαιρία προσφέρει η προετοιμασία του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034, το οποίο θα καθορίσει τη χρηματοδότηση προγραμμάτων όπως το Erasmus+ και των διαδόχων τους. Η διασφάλιση ότι η ψυχική υγεία των νέων, η κοινωνική διασύνδεση και η συμμετοχή θα παραμείνουν προτεραιότητες κατά την επόμενη χρηματοδοτική περίοδο θα παρείχε στην ΕΕ έναν συγκεκριμένο πλαίσιο, προκειμένου η μοναξιά να αντιμετωπιστεί υπό το πρίσμα της σύνδεσής της με την κοινωνία και τη δημοκρατία.

Ένα σημαντικό μέτρο θα ήταν η ενίσχυση των επενδύσεων σε προσβάσιμες υπηρεσίες ψυχικής υγείας για τους νέους. Πολλοί μαθητές και μαθήτριες, καθώς και νέοι εργαζόμενοι και εργαζόμενες δυσκολεύονται να λάβουν ψυχολογική υποστήριξη λόγω των μεγάλων χρόνων αναμονής, του υψηλού κόστους ή του κοινωνικού στίγματος. Η ΕΕ θα μπορούσε να ενθαρρύνει τα κράτη-μέλη να επεκτείνουν τις δωρεάν ή οικονομικά προσιτές υπηρεσίες συμβουλευτικής στα σχολεία, τα πανεπιστήμια και τις τοπικές κοινότητες. Τα προγράμματα πρόληψης στον τομέα της ψυχικής υγείας θα μπορούσαν να συμβάλουν στον εντοπισμό της μοναξιάς προτού αυτή εξελιχθεί σε σοβαρότερα ψυχολογικά προβλήματα, όπως ή κατάθλιψη.

Μια άλλη προτεραιότητα θα πρέπει να είναι η ενίσχυση χώρων συνάντησης της κοινότητας, όπου οι νέοι μπορούν να συναντώνται διά ζώσης. Η έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών (JRC) με τίτλο «Χαρτογράφηση των παρεμβάσεων για την αντιμετώπιση της μοναξιάς στην ΕΕ» (2023) διαπίστωσε ότι το 55% των παρεμβάσεων που καταγράφηκαν απευθύνονται σε ηλικιωμένα άτομα σε σύγκριση με μόλις 8% που απευθύνονται σε νεαρά, παρά το υψηλό ποσοστό εμφάνισης μοναξιάς σε αυτή την ηλικιακή ομάδα. Τα κοινοτικά κέντρα, οι λέσχες νέων, οι αθλητικοί σύλλογοι, οι πολιτιστικές δραστηριότητες και τα προγράμματα εθελοντισμού παρέχουν ευκαιρίες για ουσιαστική διά ζώσης αλληλεπίδραση, βοηθώντας τα νεαρά άτομα να οικοδομήσουν διαρκείς σχέσεις.

Η ΕΕ θα μπορούσε επίσης να αξιοποιήσει το χρηματοδοτικό πλαίσιο για την περίοδο 2028-2034 προκειμένου να διευρύνει προγράμματα που ενθαρρύνουν τη διασυνοριακή συμμετοχή των νέων, όπως το Erasmus+. Η αύξηση της χρηματοδότησης και η διευκόλυνση της συμμετοχής για τους λιγότερο προνομιούχους νέους, θα μπορούσαν να ενισχύσουν τα κοινωνικά δίκτυα, καλλιεργώντας παράλληλα ένα ισχυρότερο αίσθημα ευρωπαϊκής ταυτότητας. Οι πρωτοβουλίες αυτές προάγουν ήδη την πολιτισμική ανταλλαγή, τον εθελοντισμό και τη συμμετοχή στα κοινά.

Ένας ακόμη τομέας δράσης αφορά τον ψηφιακό εγγραμματισμό και την υγιή χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Η έκθεση του JRC με τίτλο «Loneliness and Social Media Use in the European Union» (Μοναξιά και Χρήση Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης), του 2024, διαπίστωσε ότι η ενασχόληση με πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης για περισσότερες από δύο ώρες ημερησίως συνδέεται με υψηλότερα επίπεδα μοναξιάς, ιδίως μεταξύ των νέων. Ωστόσο, η έκθεση υπογραμμίζει ότι ο τρόπος χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχει μεγαλύτερη σημασία από τη συχνότητα χρήσης τους, ειδικά για τα νεαρά άτομα. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προκαλούν από μόνα τους τη μοναξιά, αλλά αναδεικνύει τη σημασία τού να βοηθηθούν τα νεαρά άτομα ώστε να αναπτύξουν πιο υγιείς ψηφιακές συνήθειες και να κατανοήσουν τη διαφορά μεταξύ της διαδικτυακής αλληλεπίδρασης και της ουσιαστικής κοινωνικής σύνδεσης. Τα σχολεία θα μπορούσαν να εντάξουν την ψηφιακή ευημερία στα προγράμματα σπουδών τους, διδάσκοντας στους μαθητές πώς να εξισορροπούν τη διαδικτυακή επικοινωνία με τις σχέσεις της πραγματικής ζωής.

Τέλος, η ΕΕ οφείλει να συνεχίσει να προωθεί την αγωγή του πολίτη και τη συμμετοχή των νέων στη δημοκρατική ζωή. Όταν οι νέοι αισθάνονται ότι οι απόψεις τους έχουν σημασία και ότι μπορούν να επηρεάσουν τις κοινότητές τους, είναι πιο πιθανό να εμπιστευτούν τους δημοκρατικούς θεσμούς και να γίνουν ενεργοί πολίτες. Τα τοπικά συμβούλια νέων, τα έργα συμμετοχικού προϋπολογισμού, οι ευκαιρίες εθελοντισμού και ο διάλογος με τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής μπορούν να ενισχύσουν αυτό το αίσθημα του «ανήκειν». Όπως υποστηρίζει το Συμβούλιο της Ευρώπης, η καταπολέμηση της μοναξιάς δεν αφορά μόνο τη βελτίωση της ευημερίας, αλλά και την ενίσχυση της δημοκρατικής ανθεκτικότητας, καθώς και την πρόληψη της πολιτικής αποσύνδεσης.

Σε τελική ανάλυση, η μοναξιά των νέων αποτελεί ένα από τις πιο πιεστικά κοινωνικά προβλήματα της Ευρώπης. Πέρα από τις επιπτώσεις στη σωματική και την ψυχική υγεία, μπορεί να κλονίσει την εμπιστοσύνη, να περιορίσει τη συμμετοχή στα κοινά και να υπονομεύσει τις δημοκρατικές αξίες. Η αντιμετώπιση του ζητήματος αυτού απαιτεί δράση από τις κυβερνήσεις, τα σχολεία, τις τοπικές κοινωνίες και τα θεσμικά όργανα της ΕΕ. Καθώς αναθεωρούνται οι Ευρωπαϊκοί Στόχοι για τη Νεολαία, οι υπεύθυνοι για τη χάραξη πολιτικής έχουν την ευκαιρία να αναγνωρίσουν τη μοναξιά όχι μόνο ως ζήτημα ψυχικής υγείας, αλλά και ως πρόκληση για τη δημοκρατική συμμετοχή. Μια δημοκρατία είναι ισχυρότερη όταν οι νέοι αισθάνονται ότι συμπεριλαμβάνονται, ότι εκτιμώνται και ότι συμμετέχουν ενεργά στην κοινωνία.

μέλος της ομάδας του Our Eye on the EU** και του Romanian Youth Movement for Democracy*