Ο επιτήδειος ουδέτερος ανησυχεί

Του Άγη Βερούτη

Η Τουρκία επένδυσε δεκαετίες στην ιδέα ότι η Ευρώπη θα χρειαζόταν την άδειά της για να ζεσταθεί. Αγωγοί από τη Ρωσία, αέριο από την Κασπία και ένας Ερντογάν που θα εισέπραττε μαζί με τα τέλη διέλευσης και το πολιτικό αντίτιμο. Τώρα βλέπει αμερικανικό φυσικό αέριο να ανεβαίνει προς την Ευρώπη μέσω Ελλάδος, ενώ τα τηλεοπτικά της πάνελ αναρωτιούνται αν η Ελλάδα ετοιμάζεται για πόλεμο. Συγκινητικό το ενδιαφέρον τους για την ειρήνη μας, ιδίως από μια χώρα που διατηρεί επίσημη απειλή πολέμου εναντίον μας από το 1995.

Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η Άγκυρα προσπάθησε να κρατήσει τη θέση του επιτήδειου ουδέτερου στη σύγκρουση της Ρωσίας με τη Δύση. Παρέμεινε στο ΝΑΤΟ, διατήρησε τις σχέσεις της με τη Μόσχα και διεκδίκησε οφέλη από αμφότερες τις πλευρές. Το 2022 ο Πούτιν πρότεινε να γίνει η Τουρκία κόμβος για το ρωσικό αέριο, ώστε να κρατήσει πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά. Ο Ερντογάν αγκάλιασε την ιδέα. Το αέριο θα ήταν ρωσικό, τα διόδια τουρκικά και ο λογαριασμός ευρωπαϊκός. Ωραία δουλειά, αν σου κάτσει.

Οι Αμερικανοί και οι Ευρωπαίοι είχαν κάθε λόγο να αναζητήσουν διαφορετικό προμηθευτή και άλλη διαδρομή. Η αντικατάσταση του ρωσικού αερίου θα είχε περιορισμένη πολιτική αξία αν ο εφοδιασμός περνούσε υποχρεωτικά από έναν σύμμαχο που διαπραγματεύεται διαρκώς τις υποχρεώσεις του. Η τουρκική στάση έκανε την ελληνική επιλογή ακόμη πιο χρήσιμη. Όταν διαφημίζεις ότι κανείς δεν μπορεί να σε θεωρεί δεδομένο, κάποια στιγμή οι υπόλοιποι παίρνουν το μήνυμα και οργανώνονται χωρίς εσένα. Ύστερα ανακαλύπτεις ότι η ανεξαρτησία έχει και έξοδα.

Ο Κάθετος Διάδρομος προσφέρει αυτή τη διαδρομή. Υγροποιημένο φυσικό αέριο φτάνει στις ελληνικές εγκαταστάσεις, επαναεριοποιείται και μπορεί να διοχετευθεί προς τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και βορειότερα. Στην πρωτοβουλία συμμετέχουν διαχειριστές μέχρι την Ουκρανία, ενώ τον Σεπτέμβριο προστέθηκαν η Σερβία και η Βόρεια Μακεδονία. Χώρες που επί χρόνια εξαρτώνταν από συγκεκριμένες πηγές και διαδρομές αποκτούν περισσότερες επιλογές. Η Αλεξανδρούπολη γίνεται χρήσιμη στην καθημερινή λειτουργία των οικονομιών τους. Και όποιος χρειάζεται το λιμάνι σου έχει έναν επιπλέον λόγο να ενδιαφέρεται για την ασφάλειά σου.

Η επίσκεψη του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα επιβεβαίωσε την ορθότητα της επιλογής και για τις δύο πλευρές. Η κοινή δήλωση Ελλάδος και ΗΠΑ αναφέρεται ρητά στον Κάθετο Διάδρομο. Οι Αμερικανοί θέλουν να πουλήσουν το αέριό τους με ασφάλεια και οι αγοραστές να εξασφαλίσουν τον εφοδιασμό τους. Η Ελλάδα προσφέρει τη διαδρομή και αποκτά έσοδα, επενδύσεις και μεγαλύτερο βάρος στις συζητήσεις. Βεβαίως χρειάζονται ανταγωνιστικές χρεώσεις και συμβόλαια για να γεμίσουν οι σωλήνες. Οι δηλώσεις συμπαράστασης, δυστυχώς, δεν εξασφαλίζουν πελάτες.

Αν υπάρχει ένας τομέας για τον οποίο μπορούμε να περηφανευόμαστε ότι κάναμε όλες τις σωστές κινήσεις ως χώρα τα τελευταία επτά χρόνια, αυτός είναι η εξωτερική πολιτική Μητσοτάκη. Σε συνδυασμό πάντα με την αμυντική πολιτική. Χτίσαμε σχέσεις με χώρες που έχουν λόγους να μας στηρίζουν και αποκτούμε τα μέσα για να στηρίζουμε κι εμείς τις αποφάσεις μας.

Αυτή η εξέλιξη υπονομεύει τη φιλοδοξία της Τουρκίας να γίνει ο απαραίτητος διαμετακομιστής της ευρωπαϊκής ενέργειας. Οι αγωγοί της θα συνεχίσουν να λειτουργούν. Η προσδοκία όμως ότι θα μπορεί να χρεώνει πολιτικά κάθε πέρασμα περιορίζεται όταν υπάρχει εναλλακτική. Δεκαετίες σχεδιασμού απέβλεπαν σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από τα έσοδα μεταφοράς: στην εξουσία που αποκτάς όταν κρατάς τη στρόφιγγα και ο άλλος σε χρειάζεται περισσότερο απ’ όσο τον χρειάζεσαι εσύ. Ο Κάθετος Διάδρομος αφαιρεί από την Άγκυρα σημαντικό μέρος αυτής της εξουσίας. Εύλογα η εξέλιξη δεν της κάθεται καλά.

Την ίδια περίοδο, οι τουρκικές αναλύσεις για τα F-35, τα Rafale, τις Belharra και την "Ασπίδα του Αχιλλέα" δείχνουν μια ανησυχία για την ελληνική αμυντική αναβάθμιση. Η Ελλάδα γίνεται χρησιμότερη στους συμμάχους της και δυσκολότερος στόχος στρατιωτικής πίεσης. Η Τουρκία έχει λοιπόν να αντιμετωπίσει τώρα και τις δύο εξελίξεις. Ένας γείτονας που δημιουργεί εναλλακτικές και μπορεί να υπερασπιστεί τις επιλογές του χαλάει αρκετές βεβαιότητες. Ιδίως όταν είχες συνηθίσει να του εξηγείς μέχρι πού επιτρέπεται να φτάσει.

Η "Ασπίδα του Αχιλλέα" έχει σημασία επειδή επιχειρεί να συνδέσει διακλαδικά τα αμυντικά μέσα της χώρας μας. Ραντάρ, αεροσκάφη, πλοία και επίγεια συστήματα θα ανταλλάσσουν πληροφορίες, ώστε η απειλή που εντοπίζει το ένα να μπορεί να αντιμετωπιστεί από το καταλληλότερο διαθέσιμο μέσο. Ο αντιαεροπορικός θόλος έχει ήδη συμφωνία με το Ισραήλ, ύψους 3,035 δισ. ευρώ. Όταν ολοκληρωθεί, η επίγεια αεράμυνα θα αναλάβει μεγαλύτερο μέρος της προστασίας κρίσιμων εγκαταστάσεων και περιοχών. Μαχητικά και πλοία θα μπορούν να διατεθούν για άλλες αποστολές.

Τα F-35, όταν ενταχθούν επιχειρησιακά, θα μπορούν να εντοπίζουν στόχους και να επιχειρούν χωρίς να γίνονται εξίσου εύκολα αντιληπτά. Τα Rafale διαθέτουν ήδη όπλα αποτροπής για εμπλοκές και πλήγματα σε απόσταση, ενώ οι νέες φρεγάτες ενισχύουν τον Στόλο με δυνατότητες εναέριας επιτήρησης σε αποστάσεις έως και 500 χλμ. Όποιος εξετάζει μια στρατιωτική ενέργεια ενάντια στη χώρα μας θα πρέπει πλέον να υπολογίζει μεγαλύτερες απώλειες και περισσότερους τρόπους ελληνικής αντίδρασης. Εκεί ακριβώς κρίνεται η αποτροπή. Στο ότι ο επίδοξος επιτιθέμενος θα ξανακάνει τους υπολογισμούς του πριν δώσει την εντολή.

Γι’ αυτό πληρώνει ο Έλληνας φορολογούμενος. Για να μπορούμε να αναπτύσσουμε υποδομές και να ασκούμε τα δικαιώματά μας χωρίς κάθε φορά να αναζητούμε την έγκριση της Άγκυρας. Ασφαλώς και η Τουρκία εξοπλίζεται, αγοράζει νέα Eurofighter και αναπτύσσει αεράμυνα. Η δική μας προσπάθεια θα κριθεί από τη διαθεσιμότητα των μέσων, τα πυρομαχικά, την εκπαίδευση και τον έλεγχο της τεχνολογίας που αγοράζουμε. Το αεροπλάνο που περιμένει ανταλλακτικό δυσκολεύεται να αποτρέψει οτιδήποτε. Όσο ωραία κι αν φωτογραφήθηκε στην παράδοσή του.

Στην εγχώρια συμμετοχή μετράει ποιος μπορεί να επισκευάσει μια βλάβη. Στο λογισμικό, ποιος έχει τη γνώση και το δικαίωμα να κάνει την αναγκαία αλλαγή. Χρειάζονται ελληνικές εταιρείες και στελέχη που να γνωρίζουν τα συστήματα και να έχουν δικαίωμα να επέμβουν. Σε μια κρίση, η απάντηση "στείλαμε αίτημα στον προμηθευτή" δύσκολα θα μας καθησυχάσει.

Ούτε οι αμερικανικές φιλοφρονήσεις αρκούν. Ο Ρούμπιο απέφυγε δημόσια δέσμευση απέναντι στις τουρκικές απαιτήσεις για το καλώδιο Ελλάδος–Κύπρου, παραπέμποντας στην ιδιωτική διπλωματία. Η Ουάσινγκτον έχει συμφέροντα και στην Τουρκία. Η χρησιμότητά μας ενισχύει τη σχέση με τις ΗΠΑ και κάνει την ασφάλειά μας σημαντικότερη γι’ αυτές. Η δική μας ετοιμότητα, όμως, θα χρειαστεί από το πρώτο λεπτό μιας κρίσης. Οι σύμμαχοι μπορεί να συνεδριάζουν όσο ο απέναντι θα δοκιμάζει τις αντοχές μας. Καλό είναι να έχουμε φροντίσει τι θα βρει.

Η Άγκυρα παρουσιάζει τη δική της στρατιωτική ενίσχυση ως αυτονόητο δικαίωμα και την ελληνική ως προετοιμασία πολέμου. Στην Άγκυρα είχαν κακομάθει με δεκαετίες κατευνασμού. Το λεγόμενο "Δόγμα της Κότας".

Προφανώς, κατά την Τουρκία, για να χαρακτηρίζεται ειρηνικός ένας γείτονας οφείλει να παραμένει αρκετά αδύναμος ώστε να υπακούει. Τώρα όμως που βλέπει να περιορίζεται η δυνατότητά της να ορίζει και τη διαδρομή της ενέργειας και τα όρια των δικών μας αποφάσεων, ανησυχεί.

Ας ανησυχεί.